Słowa kluczowe
uczenie się w późnej dorosłości
późna dorosłość
Abstrakt
Gerotranscendencja wydaje się być obiecującym konstruktem w badaniach nad pomyślnym/pozytywnym starzeniem się. Podejście do starzenia się z perspektywy teorii gerotranscendencji nie koncentruje się na stratach związanych z procesem starzenia się, ale wskazuje możliwości harmonijnego życia w sytuacji, gdy te straty są nieuniknione. Teoria może być atrakcyjna z perspektywy badań nad edukacją seniorów, ponieważ pokazuje możliwości rozwoju osób będących nawet w bardzo zaawansowanym wieku, słabym stanie zdrowia i kondycji fizycznej.
Celem artykułu jest przedstawienie teorii gerotranscendencji Larsa Tornstama z perspektywy badacza zajmującego się uczeniem się w okresie późnej dorosłości. W tekście przedstawione zostały główne założenia teorii, jej geneza oraz krótki przegląd dotychczas prowadzonych badań nad gerotranscendencją, z uwzględnieniem badań prowadzonych na terenie Polski. Zidentyfikowano też obszary będące przedmiotem polemiki z autorem teorii gerotranscendencji w artykułach publikowanych w literaturze przedmiotu. W ostatniej części pokazano edukacyjne i praktyczne implikacje dotyczące omawianej teorii.
Bibliografia
Abreu, T., Ribeiro, O., & Araújo, L. (2023). Gerotranscendence, religiosity, and life satisfaction: a study with clergy and consecrated religious individuals. Journal of Religion, Spirituality & Aging, 35(2), 92–111; https://doi.org/10.1080/15528030.2021.1978366.
Abreu, T., Araújo, L., & Ribeiro, O. (2023). Religious factors and gerotranscendence in later life: A scope review of empirical studies. Current Psychology, 42(16), 13938–13950; https://doi.org/10.1007/s12144-022-02706-x.
Abreu, T., Araujo, L., & Ribeiro, O. (2023). How to promote gerotranscendence in older adults? A scoping review of interventions. Journal of Applied Gerontology, 42(9), 2036–2047; https://doi.org/10.1177/07334648231169082.
Abreu, T., Araújo, L., Teixeira, L., & Ribeiro, O. (2025). “What does gerotranscendence mean to you?” Older adults’ lay perspectives on the theory. The Gerontologist, 65(5); https://doi.org/10.1093/geront/gnaf077.
Ågren, M. (1998). Life at 85 and 92: A qualitative longitudinal study of how the oldest old experience and adjust to the increasing uncertainty of existence. The International Journal of Aging and Human Development, 47(2), 105–117; https://doi.org/10.2190/QXB6-1RT8-TFQ2-D33B.
Baltes, P. B., & Baltes, M. M. (1990). Psychological perspectives on successful ag¬ing: The model of selective optimization with compensation. In: P.B. Baltes, M. Baltes (eds.), Successful aging: Perspectives from the behavioral sciences (pp. 1–34). Cambridge: Cambridge University Press.
Braam, A. W., Deeg, D. J. H., van Tilburg, T. G., Beekman, A. T. F., & van Tilburg, W. (1998). Gerotranscendentie als levensperspectief: Een eerste empirische benadering bij ouderen in Nederland [Gerotranscendence as a life cycle perspective: A first empirical approach among older adults in The Netherlands]. Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie, 29, 24–32.
Braam, A. W., Bramsen, I., van Tilburg, T. G., van Der Ploeg, H. M., & Deeg, D. J. (2006). Cosmic transcendence and framework of meaning in life: Patterns among older adults in the Netherlands. The journals of gerontology series B: Psychological sciences and social sciences, 61(3), 121–128.
Braam, A. W., Galenkamp, H., Derkx, P., Aartsen, M. J., & Deeg, D. J. (2016). Ten-year course of cosmic transcendence in older adults in the Netherlands. The International Journal of Aging and Human Development, 84(1), 44–65; https://doi.org/10.1177/0091415016668354.
Brudek, P. (2016). Larsa Tornstama teoria gerotranscendencji jako teoria pozytywnego starzenia się. Psychologia Rozwojowa, 22(4), 9–25; https://doi.org/10.4467/20843879PR.16.019.5996.
Brudek, P. (2017). Protestancka Szwecja jako kolebka teorii gerotranscendencji Larsa Tornstama. Pochodzenie, ogólny zarys i krytyczna analiza koncepcji [Protestant Sweden as a Cradle of Lars Tornstam’s Gerotrascendence Theory. Origin, General Brief and Critical Analysis of the Conception], Studia Oecumenica, 17, 419–438.
Brudek, P. (2018). Skala gerotranscendencji typu 1 (GST-1) Larsa Tornstama. Polska adaptacja metody. Psychologia Rozwojowa, 23(2), 85–98; https://doi.org/10.4467/20843879PR.18.012.8946.
Brudek, P., Korulczyk, T., & Ciuła, G. (2018). Uwarunkowania satysfakcji z małżeństwa osób w okresie późnej dorosłości. Perspektywa teorii gerotranscendencji Larsa Tornstama – ujęcie wielopoziomowe. Psychologia Rozwojowa, 2018, 4, 91–106.
Brudek P. Steuden S., Ciuła G., & Korulczyk T. (2019). Subiektywna ocena stanu zdrowia a wymiary psychospołecznego funkcjonowania osób w okresie wczesnej i późnej dorosłości. Perspektywa gerotranscendencji. In: M. Kielar-Turska (ed.), Starość, jak ją widzi psychologia. Siła umysłu w starości (pp. 409–434). Kraków: Wydawnictwo Naukowe Akademii Ignatianum.
Brudek, P. (2021). Polska wersja Skali gerotranscendencji typu 2 (GST2-PL) Larsa Tornstama. Psychiatria Polska, 55(6), 1305–1325; https://doi.org/10.12740/pp/120790.
Brudek, P., Krok, D., & Steuden, S. (2022). Religiosity and social support in Polish older adults: the mediating role of wisdom. Perspectives on Lars Tornstam’s theory of gerotranscendence. Aging & Mental Health, 26(12), 2496–2502; https://doi.org/10.1080/13607863.2021.1989378.
Brudek, P., Płudowska, M., Cichy-Jasiocha, B., Sękowski, A., & Steuden, S. (2023). Gerotranscendence and wisdom in Polish older adults. The longitudinal mediation analysis of forgiveness. Aging & Mental Health, 28(6), 917–926; https://doi.org/10.1080/13607863.2023.2285915.
Bugajska, B. (2015). Dziewiąta faza w cyklu życia–propozycja rozszerzenia teorii psychospołecznego rozwoju EH Eriksona. EXLIBRIS Biblioteka Gerontologii Społecznej, 1(9) (Duchowość jako kategoria egzystencji i transcendencji w starości), 19–36.
Carver, L. F., & Buchanan, D. (2016). Successful aging: considering non-biomedical constructs. Clinical interventions in aging, 1623–1630; https://doi.org/10.2147/CIA.S117202.
Cumming, E., & Henry W.E. (1961). Growing old, the process of disengagement. New York: Basic books.
Dalby, P. (2006). Is there a process of spiritual change or development associated with ageing? A critical review of research. Aging & mental health, 10(1), 4–12; https://doi.org/10.4467/20843879PR.18.012.894610.1080/1360786050030796.
Ebel, D. J. (2000). The aging of aquarius: Gerotranscendence and its relevance to post modern society. Final Paper for Gerontology 530i. University of Southern California: Andrus Center for Gerontology.
Erikson, E. H. (1982). The life cycle completed. New York: Norton.
Erikson, E. H., & Erikson, J. M. (1997). The life cycle completed (extended version with new chapters on the Ninth Stage of Development by J.M. Erikson, W.W. Norton). New York.
Gondo, Y., Nakagawa, T., & Masui, Y. (2013). A new concept of successful aging in the oldest old. Annual Review of Gerontology and Geriatrics, 33(1), 109–132; https://doi.org/10.1891/0198794.33.109.
Halicki, J. (2006). Społeczne teorie starzenia się. In: M. Halicka, J. Halicki (eds.), Zostawić ślad na ziemi (pp. 255–273). Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku.
Hauge, S. (1998). An analysis and critique of the theory of gerotranscendence. Vestfold College. http://www-bib.hive.no/tekster/hveskrift/notat/1998-3/ [access: 2.09.2022].
Havighurst, R. J., & Albrecht, R. (1953). Older people. New York: Longmans, Green.
Jewell, A. J. (2014). Tornstam’s notion of gerotranscendence: Re-examining and questioning the theory. Journal of Aging Studies, 30, 112–120; https://doi.org/10.1016/j.jaging.2014.04.003.
Kalavar, J. M., Buzinde, C. N., Manuel-Navarrete, D., & Kohli, N. (2015). Gerotranscendence and life satisfaction: Examining age differences at the Maha Kumbha Mela. Journal of Religion, Spirituality & Aging, 27(1), 2–15; https://doi.org/10.1080/15528030.2014.924086.
Kellehear, A., & Garrido, M. (2023). Existential ageing and dying: A scoping review. Archives of Gerontology and Geriatrics, 104; https://doi.org/10.1016/j.archger.2022.104798.
Kozerska, A. (2021). Predictors of the existential dimension of gerotranscendence in women. Intergenerational differences. Quarterly Journal Fides Et Ratio, 48(4), 161–179; https://doi.org/10.34766/fetr.v48i4.931.
Kozerska, A. (2025). The presence and search for meaning in life in late adulthood. The meaning of cosmic gerotranscendence. Aging & Mental Health, 29(11), 2029–2036; https://doi.org/10.1080/13607863.2025.2514060.
Lewin, F. A. (2001). Gerotranscendence and different cultural settings. Ageing & Society, 21(4), 395–415; https://doi.org/10.1017/S0144686X01008285.
Lewin, F. A., & Thomas, L. E. (2001). Gerotranscendence and life satisfaction: Studies of religious and secular Iranians and Turks. Journal of Religious Gerontology, 12(1), 17–41; https://doi.org/10.1300/J078v12n01_04.
Ling Yu, H. (2008). The related factors of gerotranscendence in institutional elders (Unpublished Master’s Thesis). Tainan, Department of Nursing, College of Medicine, National Cheng Kung University, Taiwan.
Malec, M. (2012). Gerotranscendencja-teoria pozytywnego starzenia się. Założenia i znaczenie. Dyskursy Młodych Andragogów, 13, 45–60.
McCarthy, V. L., Bowland, S., Nayar, E., Connelly, J., & Woge, A. (2019). Developing a new perspective in late life: The PATH program. Journal of Adult Development, 26(4), 304–320; https://doi.org/10.1007/s10804-018-9319-8.
Mollaei, P. M., Momtaz, Y. A., Saboor, M., & Nasibeh, Z. (2025). Theories and measures of adjustment to aging: Scoping review. Educational Gernotology, 1–20; https://doi.org/10.1080/03601277.2025.2553128.
Muszyński, M. (2016). Przegląd wybranych stanowisk dotyczących teorii gerotranscendencji. In: Dubas, E., & Muszyński, M. (ed.), Obiektywny i subiektywny wymiar starości (pp. 23–36). Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Nakagawa, T. (2007). Exploratory research on gerotranscendence of the Japanese elderly living in the community. Japanese Journal of Gerontology, 29(2), 202.
Pamuk, D., Asadi Faezi, S., & Efe, M. (2025). Quo Vadis Gerotranscendence? A Systematic Literature Network Analysis of Existing Themes and Emerging Trends in Gerotranscendence Theory with a Focus on International Applications. Journal of Religion and Health, 1–27; https://doi.org/10.1007/s10943-025-02349-9.
Read, S., Braam, A. W., Lyyra, T. M., & Deeg, D. J. H. (2013). Do negative life events promote gerotranscendence in the second half of life? Aging & Mental Health, 18(1), 117–124; https://doi.org/10.1080/13607863.2013.814101.
Steuden, S. (2011). Psychologia starzenia się i starości. Warszawa: PWN.
Steuden, S., Brudek, P., & Florczyk, Ł. (2016). Mądrość jako efekt pozytywnego starzenia się. Perspektywa psychologiczna. Forum Teologiczne, 17, 3–87.
Straś-Romanowska, M. (2009). Doświadczenia graniczne w rozwoju człowieka: wyzwania dla poradnictwa. In: A. Kargulowa (ed.), Poradoznawstwo – kontynuacja dyskursu (pp. 65–84). Warszawa: Wyd. Nauk. PWN.
Straś-Romanowska, M.M. (2017). Gerotranscendencja. In: A. Zych (ed.), Encyklopedia starości, starzenia się i niepełnosprawności, T. 1 (pp. 567–568) Katowice: Stowarzyszenie Thesaurus Silesiae Skarb Śląski.
Thorsen, K. (1998). The paradoxes of gerotranscendence: The theory of gerotranscendence in a cultural gerontological and post-modernist perspective. Norwegian Journal of Epidemiology, 8(2), 165–176.
Tornstam, L. (1989). Gerotranscendence; A Reformulation of the Disengagement Theory. Aging: Clinical and Experimental Research, 1(1), 55–63.
Tornstam, L. (1994). Gerotranscendence-a theoretical and empirical exploration. In: L.E. Thomas, & S.A. Eisenhandler (eds.), Aging and the religious dimension (pp. 203–225). Westport: Greenwood.
Tornstam, L. (1996). Gerotranscendence-a theory about maturing into old age. Journal of Aging and Identity, 1, 37–50.
Tornstam, L. (1997). Life crises and gerotranscendence. Journal of Aging and Identity, 2, 117–131.
Tornstam, L. (1997b). Gerotranscendence: The contemplative dimension of aging. Journal of aging studies, 11(2), 143–154.
Tornstam, L. (2005). Gerotranscendence – A developmental theory of positive aging. New York, NY: Springer.
Tornstam, L. (2011). Maturing into gerotranscendence. The Journal of Transpersonal Psychology, 43(2), 166–180.
Wadensten, B. (2010). Changes in nursing home residents during an innovation based on the theory of gerotranscendence. International Journal of Older People Nursing, 5(2), 108–115; https://doi.org/10.1111/j.1748-3743.2010.00215.x.
Wang, J. J. (2011). A structural model of the bio‐psycho‐socio‐spiritual factors influencing the development towards gerotranscendence in a sample of institutionalized elders. Journal of advanced nursing, 67(12), 2628–2636; https://doi.org/10.1111/j.1365-2648.2011.05705.x.
Wang, J. J., Lin, Y. H., & Hsieh, L. Y. (2011). Effects of gerotranscendence support group on gerotranscendence perspective, depression, and life satisfaction of institutionalized elders. Aging & Mental Health, 15(5), 580–586; https://doi.org/10.1080/13607863.2010.543663.
Weiss, T. (2014). Personal transformation: Posttraumatic growth and gerotranscendence. Journal of Humanistic Psychology, 54(2), 203–226; https://doi.org/10.1177/002216781349.
Verbraak, A. (2000). Gerotranscendence: An examination of a proposed extension to Erik Erikson’s theory of identity development. University of Canterbury.
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Prawa autorskie (c) 2025 Agnieszka Kozerska