Metoda realizmu socjalistycznego w operze Bunt żaków Tadeusza Szeligowskiego

  • Ewa RZANNA-SZCZEPANIAK Akademia Muzyczna im. Ignacego Jana Paderewskiego w Poznaniu Wydział Kompozycji Dyrygentury, Teorii Muzyki i Rytmiki Katedra Teorii Muzyki https://orcid.org/0000-0002-1413-8700
Słowa kluczowe: Tadeusz Szeligowski, polityka kulturalna, realizm socjalistyczny w muzyce polskiej, Bunt żaków

Abstrakt

Wprowadzenie metody realizmu socjalistycznego do twórczości muzycznej w Polsce w latach50. ubiegłego stulecia, traktowane przez polityków jako jeden z kolejnych etapów budowania spo- łeczeństwa socjalistycznego – wyzwolonego z konfliktów klasowych, implikowało praktyczne roz- wiązania w zakresie warsztatu kompozytorskiego. Od kompozytorów oczekiwano:

  1. 1)  przewartościowania hierarchii gatunków i form muzycznych (oparcia twórczości na formach

    wokalnych i programowych oraz formach muzyki użytkowej);

  2. 2)  wykorzystania (w warstwie słownej lub programowej) aktualnej tematyki, wspierającej proces

    kształtowania nowego ustroju;

  3. 3)  nawiązania w utworach do tradycji narodowej i europejskiej (z wyłączeniem elementów tradycji

    XIX-wiecznej) oraz polskiej muzyki ludowej.

    Opera Bunt żaków Tadeusza Szeligowskiego była pierwszym dziełem operowym skomponowa-

nym w Polsce po roku 1945. Jej twórcy zostali odznaczeni – w roku 1951 – Nagrodą Państwową I stopnia. Prapremiera dzieła, która odbyła się we Wrocławiu, oraz kolejne przedstawienia w War- szawie, Krakowie, Poznaniu, Moskwie i Dreźnie zostały entuzjastycznie przyjęte przez słuchaczy i krytyków muzycznych. Utwór przedstawiano jako wzór realizacji w twórczości muzycznej w Pol- sce metody realizmu socjalistycznego. Równocześnie wskazywano na wysokie walory artystyczneoraz dużą atrakcyjność widowiskową dzieła.

Artykuł stanowi próbę opisania opery w kontekście polityki kulturalnej w Polsce w latach 1945– 1956. Analiza dzieła wynika z przyjęcia założeń rosyjskiego narodowego dramatu muzycznegoi obejmuje: fabułę opery – ze wskazaniem na źródła konfliktów, głównego bohatera, formę drama-tyczno-muzyczną, elementy operowe, melodykę i harmonikę, teksty oraz motywy przewodnie.

Na podstawie przeprowadzonych analiz można stwierdzić, że realizacja wytycznych zgłasza-nych kompozytorom przez polityków, działaczy partyjnych, odbywa się w analizowanym dziele na trzech poziomach: dramaturgicznym, językowym i muzycznym. Opera Bunt żaków stanowi swego rodzaju odpowiedź jej twórców (kompozytora i librecisty) na (posługując się słowami ówczesnej propagandy) „zapotrzebowanie społeczne”. Tym samym utwór wpisuje się w proces ideologizacjikultury muzycznej zachodzący w Polsce w latach 50. XX wieku.

Opublikowane
2019-10-04