Słowa kluczowe
sztuczna inteligencja w edukacji
sterowanie wewnętrzne
projektowanie środowisk dydaktycznych
analfabetyzm funkcjonalny
Abstrakt
Decyzja rządu Szwecji o ograniczeniu technologii cyfrowych w edukacji wczesnoszkolnej została potraktowana jako punkt wyjścia do refleksji nad projektowaniem dydaktyki w epoce sztucznej inteligencji. Analiza została osadzona w ramach pedagogiki cyfrowej, teorii systemów autonomicznych Mariana Mazura oraz cybernetyki pedagogicznej. Wykorzystano dane OECD (PIAAC, PISA) oraz statystyki krajowe (GUS, BN) dotyczące kompetencji podstawowych i praktyk czytelniczych. Porównanie trendów z lat 2011/12–2022/23 pokazuje, że w Szwecji odsetek osób o bardzo niskich umiejętnościach pozostaje stabilny (12–14%), podczas gdy w Polsce sięga niemal 40% w zakresie czytania i rozumowania matematycznego oraz 48% w rozwiązywaniu problemów. Wyniki wskazują, iż sam dostęp do technologii nie gwarantuje rozwoju kompetencji, a przy słabszej bazie może pogłębiać nierówności. Wnioski akcentują potrzebę sekwencyjnych modeli dydaktycznych „offline-first, AI-assisted”, w których tradycyjne praktyki stanowią fundament, a sztuczna inteligencja wspiera jedynie krytyczne i autonomiczne myślenie.
Bibliografia
Barot, T. (2017). Adaptive control strategy in context with pedagogical cybernetics. ICTE Journal, 6(2), 5–11.
Barot, T., Kubalcik, M., & Bobal, V. (2017). Predictive control of two-input two-output system with non-minimum phase. In: Z. Z. Paprika, P. Horák, K. Váradi, P. T. Zwierczyk, Á. Vidovics-Dancs, & J. P. Rádics (ed.), Proceedings of the 31st European Conference on Modelling and Simulation (ECMS 2017) (pp. 237–243). ECMS; https://doi.org/10.7148/2017-0342.
Biblioteka Narodowa (2016). Stan czytelnictwa w Polsce w 2016 roku: Komunikat o badaniach. Biblioteka Narodowa.
Biblioteka Narodowa (2020). Stan czytelnictwa w Polsce w 2020 roku: Komunikat o badaniach. Biblioteka Narodowa.
Biblioteka Narodowa (2022). Stan czytelnictwa w Polsce w 2022 roku: Komunikat o badaniach. Biblioteka Narodowa.
Biblioteka Narodowa (2023). Stan czytelnictwa w Polsce w 2023 roku: Komunikat o badaniach. Biblioteka Narodowa.
Biblioteka Narodowa (2024). Stan czytelnictwa w Polsce w 2024 roku: Komunikat o badaniach. Biblioteka Narodowa.
Bussesund, E. S., McGarr, O., & Engen, B. K. (2024). Teacher educators’ discursive enactment of professional digital competencies. Journal of Education Policy, 40(2), 266–287; https://doi.org/10.1080/02680939.2024.2379821.
Clinton, V. (2019). Reading from paper compared to screens: A systematic review and meta-analysis. Journal of Research in Reading, 42(2), 288–325; https://doi.org/10.1111/1467-9817.12269.
Delgado, P., Vargas, C., Ackerman, R., & Salmerón, L. (2018). Don’t throw away your printed books: A meta-analysis on the effects of reading media on reading comprehension. Educational Research Review, 25, 23–38; https://doi.org/10.1016/j.edurev.2018.09.003.
Diaz, A., Nussbaum, M., Greiff, S., & Santana, D. (2024). The role of technology in reading literacy: Is Sweden going back or moving forward by returning to paper-based reading? Computers & Education, 213, Article 105014; https://doi.org/10.1016/j.compedu.2024.105014.
Diaz Gomez, M. F., Nunez, R. C., Brito, X. B., Jameson, A. C., Moscoso, F. T., & Riquelme Bravo, P. A. (2024). Flipped classroom as an active strategy in higher education. American Journal of Science Education Research, 3(11), (2835-6764), 2–12; https://doi.org/10.47991/2835-6764/AJSER-217.
Fazlagić, J. (2018). Knowledge management practices in the Polish education system. VINE Journal of Information and Knowledge Management Systems, 48(3), 354–370.
Fazlagić, J. (2020). Measuring intellectual capital of universities. Journal of Intellectual Capital, 21(3), 381–401.
Fazlagić, J. (2022). Future insights into knowledge management: Challenges and opportunities. Journal of Knowledge Management, 26(6), 1287–1300.
Fullan, M., & Langworthy, M. (2014). A rich seam: How new pedagogies find deep learning. Pearson.
Główny Urząd Statystyczny. (2023). Program badań statystycznych statystyki publicznej na rok 2024. Część I: Informacje o badaniach. Główny Urząd Statystyczny.
Hattie, J. (2011). Visible learning: A synthesis of over 800 meta-analyses relating to achievement. Routledge.
Holmes, W., Porayska-Pomsta, K., Holstein, K., Sutherland, E., Baker, T., Buckingham Shum, S., Santos, O. C., Rodrigo, M. T., Cukurova, M., Ibert Bittencourt, I., & Koedinger, K. R. (2022). Ethics of AI in education: Towards a community-wide framework. International Journal of Artificial Intelligence in Education, 32, 504–526; https://doi.org/10.1007/s40593-021-00239-1.
Lo, C. K., & Hew, K. F. (2017). A critical review of flipped classroom challenges in K–12 education: Possible solutions and recommendations for future research. Research and Practice in Technology Enhanced Learning, 12(4), Article 4; https://doi.org/10.1186/s41039-016-0044-2.
Mazur, M. (1976). Cybernetyka i charakter. Państwowy Instytut Wydawniczy.
Mazur, M. (1999). Cybernetyka i charakter (3rd ed.). Wyższa Szkoła Zarządzania i Przedsiębiorczości im. B. Jańskiego.
Ning, Y., & Danquah, S. D. (2025). Assessing pedagogical readiness for digital innovation: A mixed-methods study [Preprint]. arXiv; https://doi.org/10.48550/arXiv.2502.15781.
OECD (2016). Skills matter: Further results from the Survey of Adult Skills. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/9789264258051-en.
OECD (2023a). PISA 2022 results (Volume I): The state of learning and equity in education. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/53f23881-en.
OECD (2023b). PISA 2022 results: Country note – Poland. OECD Publishing.
OECD (2023c). PISA 2022 results: Country note – Sweden. OECD Publishing.
OECD (2024). Do adults have the skills they need to thrive in a changing world? Survey of Adult Skills 2023 (PIAAC Cycle 2). OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/b263dc5d-en.
Pettersson, J., Hult, E., Eriksson, T., & Adewumi, O. (2024, June 10–11). Generative AI and teachers: For us or against us? A case study. In: F. Westphal, E. Peretz-Andersson, M. Riveiro, K. Bach, & F. Heintz (ed.), Proceedings of the 14th Scandinavian Conference on Artificial Intelligence (SCAI 2024) (pp. 37–43). Linköping Electronic Conference Proceedings. Linköping University Electronic Press; https://doi.org/10.3384/ecp208005.
Piasecka, M. (2022). Od redakcji: Podstawy edukacji. Na jakie ważne dziś pytania szukamy odpowiedzi? Podstawy Edukacji, 15, 9–12; https://doi.org/10.16926/pe.2022.15.01.
Regeringskansliet. (2023). Regeringen vill ta bort kravet på digitala lärverktyg i förskolan. Government Offices of Sweden.
Selwyn, N., Nemorin, S., Bulfin, S., & Johnson, N. F. (2017). Toward a digital sociology of school. In: J. Daniels, K. Gregory, & T. McMillan Cottom (ed.), Digital Sociologies (pp. 147–162). Policy Press.
UNESCO (2023). Technology in education: A tool on whose terms? Global Education Monitoring Report 2023. UNESCO Publishing.
Wilsz, J. (2005). Systemowa koncepcja człowieka. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Wilsz, J. (2012). Rozwój kapitału intelektualnego uczestników procesu edukacyjnego ze względu na ich stałe indywidualne cechy osobowości. Chowanna, 2(39), 45–59.
Wilsz, J. (2015). Cybernetyka kluczem do interdyscyplinarności. Pedagogika Ogólna, 2, 21–36.
Zawacki-Richter, O., Marín, V. I., Bond, M., & Gouverneur, F. (2019). Systematic review of research on artificial intelligence applications in higher education: Where are the educators? International Journal of Educational Technology in Higher Education, 16(1), Article 39; https://doi.org/10.1186/s41239-019-0171-0.
Ziębacz, I. (2024). The dynamism of character as a tool for supporting teachers in diverse educational environments: The application of Mazur’s theory in inclusive education. Podstawy Edukacji, 17, 143–160; https://doi.org/10.16926/pe.2024.17.11.
Netography
OECD. (2019). Technical report of the Survey of Adult Skills (PIAAC) (3rd ed.). OECD Publishing. https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/about/programmes/edu/piaac/technical-reports/cycle-1/PIAAC_Technical_Report_2019.pdf [access: 10.09.2025].
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Prawa autorskie (c) 2025 Izabela Ziębacz