Nr 2 (2025): Czytanie Dwudziestolecia
Artykuły

Doświadczenie wojennej traumy w poezji dwudziestolecia międzywojennego

pdf
  • Joanna Kulczyńska-Kruk
Joanna Kulczyńska-Kruk
https://orcid.org/0000-0002-4068-6567 (unauthenticated) Instytut Archeologii i Etnologii PAN

Bio

Opublikowane 14.05.2026

Słowa kluczowe

  • PTSD,
  • trauma,
  • I wojna światowa,
  • dwudziestolecie międzywojenne,
  • poezja

Prawa autorskie (c) 2026 Joanna Kulczyńska-Kruk

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Abstrakt

W artykule zwrócono uwagę na temat wojennej traumy obecny w twórczości poetów-żołnierzy, którzy uczestniczyli w I wojnie światowej oraz w walkach o granice odrodzonego państwa. Byli wśród nich między innymi: Witold Hulewicz, Władysław Broniewski, Julian Przyboś, Józef Czechowicz, Józef Wittlin, Józef Aleksander Gałuszka oraz Władysław Sebyła. W powstałych w okresie międzywojennym wierszach, prozie poetyckiej i wspomnieniach zawarto ślady przeżyć osobistych całego pokolenia doświadczonego zniszczeniem, utratą zdrowia i lękiem przed śmiercią. Objawy zaburzeń nerwicowych, o których czytamy w wielu tekstach, były niejednokrotnie wynikiem wewnętrznego konfliktu między instynktownym pragnieniem zachowania własnego istnienia a moralną odpowiedzialnością za życie i los drugiego człowieka. Fizyczne i psychiczne cierpienie, będące skutkiem przeżycia stresu bojowego, prowadziło do chorób i problemów w życiu codziennym. Dlatego też ogólna wymowa utworów, które są przedmiotem artykułu, ma przede wszystkim charakter etyczny i pacyfistyczny. W zakończeniu podkreślono znaczenie kompensacyjnej roli kultury, sztuki i religii. 

pdf

Bibliografia

  1. Adamowski T., Kiejna A., Zaburzenia psychiczne występujące wśród weteranów konfliktów zbrojnych, „Advances in Clinical and Experimental Medicine” 2006, 15, 2, s. 356–359.
  2. Apollinaire G., Wybór wierszy, wybór i posłowie J. Hartwig, Świat Książki, Warszawa 2010.
  3. Balcerzan E., Wstęp, [w:] J. Przyboś, Sytuacje liryczne. Wybór poezji, wstęp
  4. E. Balcerzan, wybór E. Balcerzan, A. Legeżynska, komentarze oprac. A. Legeżyńska, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1989, s. III.
  5. Biblia Gdańska, 1632.
  6. Biblia Ks. J. Wujka, Kraków 1599.
  7. Biblia Tysiąclecia, http://biblia.deon.pl/PS/Biblia.html [dostęp: 12.10.2025].
  8. Broniewski W., Pamiętnik, wyd. krytyczne, oprac., wstęp i komentarz M. Tramer, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2013.
  9. Broniewski W., Poezje zebrane, t. 1: 1912–1925, oprac. F. Lichodziejewska, Towarzystwo Naukowe Płockie – Algo, Płock – Toruń 1997.
  10. Broniewski W., Poezje zebrane, t. 2: 1926–1945, oprac. F. Lichodziejewska, Towarzystwo Naukowe Płockie – Algo, Płock – Toruń 1997.
  11. Broniewski W., Wybór wierszy, wstęp i oprac. T. Bujnicki, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 2014.
  12. Bujnicki T., Wstęp, [w:] W. Broniewski, Wybór wierszy, wstęp i oprac. T. Bujnicki, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 2014, s. VII–X, LV.
  13. Czechowicz J., Pisma zebrane, t. 1: Wiersze i poematy, oprac. J.F. Fert, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2012.
  14. Czechowicz J., Pisma zebrane, t. 2: Wiersze i poematy. Utwory niepewnego autorstwa lub przypisywane poecie, dodatek krytyczny opracował J.F. Fert, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2012.
  15. Czechowicz J., Pisma zebrane, t. 4: Proza, red. T. Kłak, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2005.
  16. Czechowicz J., Wybór poezji, oprac. T. Kłak, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1985.
  17. Feldman W., Współczesna literatura polska. Okresem 1919–1930 uzupełnił Stefan Kołaczkowski, Krakowska Spółka Wydawnicza, Kraków 1930.
  18. Freud S., Kultura jak źródło cierpień, przeł. J. Prokopiuk, oprac. R. Reszke, Bellona, Warszawa 1995.
  19. Gałuszka J.A., Gwiazda komandorji, Gebethner i Wolff, Kraków 1922.
  20. Gałuszka J.A., Ludzie bez twarzy, Gebethner i Wolff, Warszawa 1927.
  21. Gałuszka J.A., Promień i grom, Wydawnictwo J. Czernecki, Kraków 1920.
  22. Hartman G.H., Wiedza traumatyczna i badania literackie, [w:] Antologia studiów nad traumą, pod red. T. Łysaka, przekład T. Bilczewski, K. Bojarska, J. Burzyński, A. Kowalcze-Pawlik, A. Rejniak-Majewska, Universitas, Kraków 2015, s. 378–379.
  23. Helsztyński S., Hulewicz Witold, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 10, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1962–1964, s. 96–97.
  24. Hulewicz W. (Olwid), Płomień w garści, Poznań 1921.
  25. Jakowska K., Wojny światowe a literatura w kraju, [w:] Słownik literatury polskiej XX wieku, red. A. Brodzka, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1992, s. 1199–1205.
  26. Jastrun M., Smuga światła, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1982, s. 263–264.
  27. Kasjaniuk E., Krzyż, seria: Biblioteka Encyklopedii Katolickiej, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Instytut Leksykografii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 2011.
  28. Kielak D., Wielka Wojna i świadomość przełomu: literatura polska lat 1914–1918, Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa 2001.
  29. Kierkegaard S., Bojaźń i drżenie, z oryg. duń. przeł. i wstępem opatrzył J. Iwaszkiewicz, Zysk i S-ka, Poznań 1995.
  30. Kłak T., Przyboś Julian, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 29, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1986, red. E. Rostworowski, s. 84.
  31. Kłak T., Wstęp, [w:] J. Czechowicz, Wybór poezji, oprac. T. Kłak, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1985, s. XLV–L.
  32. Kobielus S., Krzyż Chrystusa. Od znaku i figury do symbolu i metafory, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 2000.
  33. Kogut J., Doświadczenie Krzyża w świadectwach poetyckich, „Dydaktyka Polonistyczna” 2017, nr 3(12), s. 73–74.
  34. Korespondencja Władysława Broniewskiego z Bronisławem Sylwinem Kencbokiem, oprac. F. Lichodziejewska, „Pamiętnik Literacki” 1971, 62, nr 4, s. 171–187.
  35. Kosiński J.A., Wokół „Piłsudskiego” w „Karmazynowym poemacie”, „Pamiętnik Literacki” 1983, 74, nr 3, s. 312–314.
  36. Kosturek J., Bliźni w świecie poetyckim Józefa Wittlina. Wokół zagadnień metafizycznych i moralnych, [w:] Etapy Józefa Wittlina, red. W. Ligęza, Wojciech S. Wocław, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2014, s. 100–106.
  37. Kulczyńska-Kruk J., Paradokumentalizm w polskiej poezji dwudziestolecia międzywojennego, Kraków 2018 (Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego).
  38. Kulczyńska-Kruk J., Sublimacja doświadczenia wojennego na przykładzie zbioru Światła w okopach Emila Zegadłowicza, [w:] Okolice Zegadłowicza, red.
  39. H. Czubała, W. Próchnicki, K. Wądolny-Tatar, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej, Kraków 2020, s. 87–96.
  40. Ligęza W., Świadek czasów i wyznawca wiecznych wartości. O poezji Józefa Wittlina, [w:] tegoż, Jaśniejsze strony katastrofy. Szkice o twórczości poetów emigracyjnych, Universitas, Kraków 2001, s. 11–35.
  41. Ligęza W., Wyznania moralisty (O poezji Józefa Wittlina), [w:] J. Wittlin, Wybór poezji, wstęp i nota biograficzna W. Ligęza, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1998, s. 5–6.
  42. Literatura wobec I wojny światowej, red. M.J. Olszewska, J. Zacharska, Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2000.
  43. Maciejewska I., Doświadczenie wielkiej wojny – Józef Wittlin, [w:] Poeci dwudziestolecia międzywojennego, red. I. Maciejewska, Wiedza Powszechna, Warszawa 1982, s. 507–516.
  44. Marzęcka B., Batora K., Sebyła Władysław (hasło), [w:] Polscy pisarze i badacze literatury XX i XXI wieku, https://pisarzeibadacze.ibl.edu.pl/haslo/3062/sebyla-wladyslaw [dostęp: 15.12.2025].
  45. Olszewska M.J., Człowiek w świecie Wielkiej Wojny. Literatura polska z lat 1914–1919 wobec I wojny światowej. Wybrane zagadnienia, Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2004.
  46. Poezja polska okresu międzywojennego. Antologia, cz. 2, wybór i wstęp M. Głowiński, J. Sławiński, przypisy oprac. J. Stradecki, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1987.
  47. Przyboś J., Sytuacje liryczne. Wybór poezji, wstęp E. Balcerzan, wybór E. Balcerzan, A. Legeżynska, komentarze oprac. A. Legeżyńska, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1989.
  48. Przyboś J., Linia i gwar, t. 2, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1959.
  49. Przyboś J., Zapiski bez daty, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1970.
  50. Ratajczak R., Wstęp, [do:] Krzyk i ekstaza. Antologia polskiego ekspresjonizmu, wybór tekstów i wstęp J. Ratajczak, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1987, s. 13.
  51. Rutkowski K., Dembińska E., Badania i leczenie nerwic wojennych w Klinice Neurologiczno-Psychiatrycznej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie przed II wojną światową na tle psychiatrii europejskiej, „Psychiatria Polska” 2014, nr 48(2), s. 383–393.
  52. Sandauer A., Esteta czy Scyta?… Albo robotnik wyobraźni, [w:] tegoż, Poeci trzech pokoleń, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1966, s. 135.
  53. Sandauer A., Julian Tuwim, [w:] tegoż, Poeci trzech pokoleń, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1962, s. 38.
  54. Sawicka J., Julian Tuwim, Wiedza Powszechna, Warszawa 1986.
  55. Sebyła W., Pieśni szczurołapa, Nakładem Księgarni F. Hoesika, Warszawa 1930, s. 19–20.
  56. Sławiński J., Koncepcja języka poetyckiego Awangardy Krakowskiej, Universitas, Kraków 1998.
  57. Słonimski A., Poezje zebrane, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1964.
  58. Studia o twórczości Józefa Wittlina, red. I. Opacki, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 1990.
  59. Szyrocki M., Historia literatury niemieckiej. Zarys, Zakład Narodowy im. Ossoliń-skich, Wrocław 1963.
  60. Wierzyński K., Wybór poezji, wybór, oprac. tekstu, wstęp Krzysztof Dybciak, komentarze K. Dybciak, K. Dybciak, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1991, s. 138–141.
  61. Wittlin J., Hymny, Warszawa 1929.
  62. Wittlin J., Orfeusz w piekle XX wieku, posłowie J. Zieliński, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2000.
  63. Władysław Sebyła. Lektury, red. J. Kisiel, E. Wróbel, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2017.
  64. Wójcik M., Listy Jerzego, Witolda i Wandy Hulewiczów do Emila Zegadłowicza, czyli o „rozciągłości wątków przyjaźni między Kościankami a Gorzeniem”, [w:] Wielkie rzeczy zrozumienie. Korespondencja Jerzego, Witolda i Wandy Hulewiczów z Emilem Zegadłowiczem (1918–1938), oprac. i wstępem opatrzył M. Wójcik, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2008, s. 17.
  65. Wyka K., Pokolenia literackie, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1977.
  66. Zawadzki B., Popiel A., Na rozstaju dróg: struktura objawów stresu pourazowego (PTSD) po DSM-5, a przed ICD-11, „Nauka” 2014, nr 2, s. 69–86.

Inne teksty tego samego autora