Nr 2 (2025): Czytanie Dwudziestolecia
Artykuły

Utopie agrarne w twórczości Marii Rodziewiczówny

pdf
  • Dariusz Piechota
Dariusz Piechota
https://orcid.org/0000-0002-7943-384X (unauthenticated) Uniwersytet w Białymstoku image/svg+xml

Bio

Opublikowane 14.05.2026

Słowa kluczowe

  • utopia agralna,
  • natura,
  • wieś,
  • mityzacja,
  • Maria Rodziewiczówna

Prawa autorskie (c) 2026 Dariusz Piechota

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Abstrakt

Artykuł podejmuje zagadnienie utopii agrarnych w twórczości Marii Rodziewiczówny, jednej z najpopularniejszych polskich autorek romansów. Jej długa aktywność zawodowa sytuuje ją na tle trzech epok literackich (pozytywizm, Młoda Polska, dwudziestolecie międzywojenne). W omawianiu utopii agrarnych autor skupia się na ich trzech komponentach: kreacji przestrzeni, czasu oraz relacji człowiek–natura. W powieściach zaliczanych do nurtu literatury popularnej Rodziewiczówna ukazuje życie na wsi położonej z dala od wielkich ośrodków przemysłowych. Akcja jej utworów rozgrywa się na przełomie XIX i XX wieku, a dzięki zabiegowi mityzacji czytelnik odnosi wrażenie, że ten utopijny świat stanowi dziewiętnastowieczną wersję baśni, w której istotnym komponentem stają się deskrypcje lokalnego świata fauny i flory. Autorka często odwołuje się do podań, legend i mitów, które również wywołują
u czytelnika iluzję dawności. W utopiach agrarnych istotna jest konstrukcja czasu. U Rodziewiczówny czas cykliczny łączy się z porządkiem obrzędowo-liturgicznym. Mieszkańcy utopii żyją w harmonii ze światem przyrody, bliska jest im panteistyczna koncepcja natury, nawiązująca do myśli świętego Franciszka z Asyżu. W ostatniej części artykułu autor dostrzega potencjał w „zielonym czytaniu” powieści Rodziewiczówny, która już na przełomie XIX i XX wieku krytykowała hałas i zgiełk życia w wielkich metropoliach (często utożsamianych z degeneracją i demoralizacją) i zalecała zwrot w stronę natury i prostego życia. Pisarka wydaje się prekursorką współczesnej idei slow life.

pdf

Bibliografia

  1. Babilas D., Psy maskotki i rodzinni pupile w malarstwie brytyjskim epoki wikto-riańskiej, [w:] Emancypacja zwierząt?, red. E. Łoch,
  2. A. Trześniewska, D. Pie-chota, Lubelskie Towarzystwo Naukowe, Lublin 2015, s. 105–118.
  3. Babilas D., Regencja – reaktywacja. „Sanditon” Jane Austen na małym ekranie, [w:] Reaktywacje dziewiętnastowieczności, t. 2, red. nauk. A. Dunin-Dudkowska, D. Piechota, A. Trześniewska-Nowak, Wydawnictwo Uniwersy-tetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2024, s. 131–148.
  4. Budzanowska-Weglenda D., Polesie – mała ojczyzna Marii Rodziewiczówny. Kon-trast między miastem a małym miasteczkiem (na podstawie noweli „Rupie-cie”), „Bibliotekarz Podlaski” 2022, nr 4, s. 311–331.
  5. Bujnicki T., Miłosz czyta Rodziewiczównę. Szukanie litewskiej ojczyzny, [w:] W ogrodzie świata: profesorowi Aleksandrowi Fiutowi na siedemdziesiąte urodziny, red. Ł. Tischner, J. Wróbel, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielloń-skiego, Kraków 2015, s. 41–48.
  6. Czeczot K., Pospiszyl M., Romantyczny antykapitalizm, Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich, Warszawa 2018.
  7. Domańska E., Humanistyka ekologiczna, „Teksty Drugie” 2013, nr 1–2, s. 13–32.
  8. Fiedorczuk J., Cyborg w ogrodzie. Wprowadzenie do ekokrytyki, Wydawnictwo Naukowe Katedra, Gdańsk 2015.
  9. Frys I., Wrzos – alegoria straconego losu wiejskiej dziewczyny (na podstawie po-wieści „Wrzos” Marii Rodziewiczówny), [w:] Kresowianki. Krąg pisarek hero-icznych, red. K. Stępnik, M. Gabryś, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2006, s. 129–134.
  10. Głuszenia J., Maria Rodziewiczówna. Strażniczka kresowych granic, Wydawnic-two Alfa, Warszawa 1997.
  11. Górska W., Rywalka, siostra, autorytet, kochanka? Kobiece role w twórczości Marii Rodziewiczówny, [w:] Literatura niewyczerpana. W kręgu mniej zna-nych twórców polskiej literatury lat 1863–1914, red. K. Fiołek, Universitas, Kraków 2014, s. 499–510.
  12. Graczyk E., Radość i bunt. O „Macierzy” Marii Rodziewiczówny, „Polono-Italica. Fabrica Litterarum” 2024, nr 2(8), s. 1–15.
  13. Gutowski W., Symbolika urbanistyczna w literaturze Młodej Polski, [w:] Miasto – Kultura – Literatura. Wiek XIX, red. J. Data, Wydawnictwo Gdańskie, Gdańsk 1993, s. 64–78.
  14. Iwańczuk K., Maria Rodziewiczówna jako autorka powieści dla młodzieży, „Bibliotekarz Podlaski” 2016, nr 2, s. 65–74.
  15. Janicka A., „Czytając ponownie”. Czesław Miłosz i pisarze pogranicza: Józef Weyssenhoff, Maria Rodziewiczówna, Włodzimierz Korsak, [w:] tejże, Tradycja i zmiana. Literackie modele dziewiętnastowieczności: pozytywizm i „obrzeża”, Wydawnictwo Alter Studio, Białystok 2015, s. 378–388.
  16. Jedlicki J., Świat zwyrodniały. Lęki i wyroki krytyków nowoczesności, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2000.
  17. Kalinowska A., Baśń i legenda w „małej” prozie „wielkich” kresowianek (przykład Orzeszkowej i Rodziewiczówny), [w:] Kresowianki. Krąg pisarek heroicznych, red. K. Stępnik, M. Gabryś, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2006, s. 391–404.
  18. Kasprzyk G., Dwa wegetarianizmy Władysława Reymonta – obraz wegetariani-zmu i wegetarian w „Ziemi obiecanej” i „Chłopach”, „Zoophilologica. Polish Journal of Animal Studies” 2024, nr 1(13), s. 1–15.
  19. Kivako H., Kobiety heroiczne w „obrazkach”. „Z głuszy” Marii Rodziewiczówny, [w:] Kresowianki. Krąg pisarek heroicznych, red. K. Stępnik, M. Gabryś, Wy-dawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2006, s. 179–185.
  20. Kopaliński W., Ragnarök, [w:] tegoż, Słownik mitów i tradycji kultury, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1988, s. 960.
  21. Kopaliński W., Sobótka, [w:] tegoż, Słownik mitów i tradycji kultury, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1980, s. 1082–1083.
  22. Lange A., Im dalej w las, tym więcej drzew? Kształtowanie wrażliwości na naturę w edukacji polonistycznej w szkole podstawowej, „Z Teorii i Praktyki Dydak-tycznej Języka Polskiego” 2021, t. 30, s. 65–80.
  23. Linkner T., Mitologia słowiańska w literaturze Młodej Polski, Wydawnictwo Uni-wersytetu Gdańskiego, Gdańsk 1991.
  24. List Marii Konopnickiej do Jana Konopnickiego, Nicea, 6 marca 1910 r., [w:] M. Konopnicka, Listy do synów i córek, wstęp i oprac. L. Magnone, Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 2010, s. 910–911.
  25. Łowmiański H., Religia Słowian i jej upadek, Państwowe Wydawnictwo Nauko-we, Warszawa 1986.
  26. Martuszewska A., Jak szumi Dewajtis? Studia o powieściach Marii Rodziewiczów-ny, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1989.
  27. Mędykowski G., Obraz dekadenta w oczach Orzeszkowej, Rodziewiczówny, Mniszkówny – czyli o kiczu w służbie kultury wysokiej, [w:] Kresowianki. Krąg pisarek heroicznych, red. K. Stępnik, M. Gabryś, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2006, s. 219–227.
  28. Nadana-Sokołowska K., Queerowa biografia „Lata leśnych ludzi”, czyli lata (leśnych) kobiet, „Białostockie Studia Literaturoznawcze” 2023, nr 23, s. 125–138.
  29. Ochwat M., Więcej-niż-tylko-ludzkie lekcje języka polskiego. Edukacja polonistyczna w czasach kryzysu klimatycznego, Wydawnictwo Uniwersytetu Ślą-skiego, Katowice 2025.
  30. Olszewska M.J., Heroizm trwania. O wojennej twórczości Marii Rodziewiczówny, [w:] Kresowianki. Krąg pisarek heroicznych, red. K. Stępnik, M. Gabryś, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2006, s. 229–246.
  31. Padoł E., Rodziewicz-ówna. Gorąca dusza, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2023.
  32. Pasieka P., „Niech zginą nałogi mięsno-wódczano-tytoniowo-modne”. Programy i idee polskich wegetarian XIX i początku XX stulecia, „Studia Europaea Gnesnensia” 2018, nr 18, s. 45–61.
  33. Piechota D., Wegetarianizm nad Wisłą w literaturze przełomu XIX i XX wieku, „Annales UMCS. Sectio Educatio Nova” 2024, vol. 9, s. 289–306.
  34. Pietrzak M., Ojczyzna jako topos i marzenie w twórczości M. Rodziewiczówny, Cz. Miłosza i T. Konwickiego, [w:] W kręgu problemów antropologii literatury. W stronę antropologii niezwykłości, red. W. Supa, Trans Humana, Białystok 2013, s. 41–52.
  35. Pułka L., Hołota, masa, tłum. Bohater zbiorowy w prozie polskiej 1880–1918, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1996.
  36. Rodziewiczówna M., Dewajtis, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1989.
  37. Rodziewiczówna M., Lato leśnych ludzi, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1987.
  38. Rodziewiczówna M., Noc, [w:] tejże, Z głuszy, Prowincjonalna Oficyna Wydawnicza, Bochnia 1991.
  39. Rodziewiczówna M., Ragnarök, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1988.
  40. Rodziewiczówna M., Straszny dziadunio, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1988.
  41. Rodziewiczówna M., Wrzos, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1984.
  42. Skała A., W kręgu mitu, [w:] tejże, Adolf Dygasiński. Niepoprawny pozytywista. Między tradycją a nowoczesnością, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2013, s. 25–37.
  43. Sobieraj T., Między etyką a dietetyką. Głosy polskich zwolenników wegetarianizmu pod koniec XIX i na początku XX stulecia, „Annales Universitatis Paeda-gogicae Cracoviensis. Studia Historicolitteraria” 2025, nr 25, s. 331–346.
  44. Sobieraj T., Trajektorie kapitalizmu (kapitałocenu). Ideologie powieści przemysłowych i środowiskowych, „Pamiętnik Literacki” 2023, nr 2, s. 65–86.
  45. Szargot B., Amor sacer, amor profanum. O wątkach miłosnych w powieściach Marii Rodziewiczówny, Naukowe Wydawnictwo Piotrkowskie, Piotrków Trybunalski 2009.
  46. Szargot B., Awers i rewers. Dwa odczytania „Między ustami a brzegiem pucharu Marii Rodziewiczówny, „Pamiętnik Literacki” 2000, nr 2, s. 91–105.
  47. Szargot B., Bez sentymentów. O kreacji miłości w powieściach Rodziewiczówny, [w:] Wiek kobiet w literaturze, red. J. Zacharska, M. Kochanowski, Trans Humana, Białystok 2002, s. 158–168.
  48. Szargot B., Świętość – społecznictwo – Kresy. O powieści Marii Rodziewiczówny „Na wyżynach”, [w:] Kresowianki. Krąg pisarek heroicznych, red. K. Stępnik, M. Gabryś, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2006, s. 157–166.
  49. Szcześniak J., Drzewo wiecznie szumiące niepotrzebne nikomu. Kresy w powieściach Marii Rodziewiczówny, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 1998.
  50. Szcześniak J., Literatura drugiej połowy XIX wieku wobec retrospektywnych utopii romantycznych, [w:] tejże, Pozytywistyczne inne światy. Utopia i antyutopia w refleksji pisarzy postyczniowych, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2008, s. 249–279.
  51. Szcześniak J., Miasto a Kresy w powieściach Marii Rodziewiczówny jako pareneza, [w:] Modernistyczny wizerunek człowieka. Studia historycznoliterackie, red. J. Szcześniak, D. Trześniowski, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2002, s. 139–159.
  52. Szcześniak J., Symbolika domu w powieściach Marii Rodziewiczówny, [w:] Kreso-wianki. Krąg pisarek heroicznych, red. K. Stępnik, M. Gabryś, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2006, s. 247–257.
  53. Tierling-Śledź E., Mit Kresów w prozie Marii Rodziewiczówny, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2002.
  54. Trześniowski D., Modernistyczny wizerunek buntownika, [w:] Dzieło Świętego Franciszka z Asyżu. Projekcja w kulturze i duchowości polskiej XIX i XX wieku, red. D. Kielak, J. Odziemkowski, J. Znudniewek, Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa 2004, s. 185–200.
  55. Trznadel J., Tajemnicza przyroda w „Panu Tadeuszu”?, [w:] Tajemnice Mickiewicza, red. M. Zielińska, Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 1998, s. 167–177.
  56. Zacharska J., Kresowa służba bohaterek powieści Marii Rodziewiczówny, [w:] Kresowianki. Krąg pisarek heroicznych, red. K. Stępnik, M. Gabryś, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2006, s. 135–142.
  57. Zdanowicz K.E., Kobiecość jako stereotyp – na podstawie powieści „Błękitni” Marii Rodziewiczówny, [w:] Kresowianki. Krąg pisarek heroicznych, red. K. Stępnik, M. Gabryś, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2006, s. 167–178.
  58. Zdunik J., Czy empatia jest odpowiedzią na antropocen? Kilka refleksji z perspektywy lektury i dydaktyki szkolnej, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis” 2023, t. 11, s. 47–61.