Podstawy Edukacji to rocznik myśli społeczno-pedagogicznej. Wydawany od 2008 roku do 2014 roku staraniem Zakładu Pedagogiki Ogólnej i Metodologii Badań Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie, od 2015 roku jako periodyk pod szyldem Wydawnictwa Naukowego im. Stanisława Podobińskiego AJD w Częstochowie, a od 1 czerwca 2018 roku pod szyldem Wydawnictwa Naukowego im. Stanisława Podobińskiego Uniwersytetu Humanistyczno-Przyrodniczego im. Jana Długosza w Częstochowie. Od 1 czerwca 2023 roku, wraz ze zmianą nazwy uczelni, czasopismo Podstawy Edukacji afiliowane jest przy Uniwersytecie Jana Długosza w Częstochowie.
Uniwersytet Jana Długosza w Częstochowie
OŚWIADCZENIE AUTORA: Mam świadomość, że czasopismo jest wydawane na licencji Creative Commons - Uznanie autorstwa (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/legalcode). Przesyłając artykuł wyrażam zgodę na jego udostępnienie na tej licencji.
Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Praktyka intermedialnej literatury w edukacji wczesnoszkolnej. Odsłanianie symboli – egzemplifikacja
Artykuł podejmuje tematykę związaną z kształceniem literackim w edukacji wczesnoszkolnej w sytuacji zmiany kulturowej wyznaczonej przez nowe media. Kluczowe miejsce zajmuje tu pojęcie intermedialności – rozumianej jako „między-przestrzeń” sztuki i życia, obejmujące zarówno funkcjonowanie społeczeństwa medialnego, zjawiska kulturowe, jak i indywidualne doświadczenie człowieka w zmediatyzowanym świecie. Literackie teksty, zwłaszcza adresowane do młodego odbiorcy, nacechowane coraz częściej heterogenicznością narracyjną, wpisują się w medialne kompetencje współczesnego dziecka, które posługuje się „nawigacyjnym” sposobem lektury. Jednocześnie zostaje w szkicu podkreślona potrzeba rozwijania zdolności interpretacji symbolicznej, istotnej w kontekście utraty kontaktu z językiem symbolicznym w epoce wizualnego przesytu. Przykładem praktycznej realizacji koncepcji literatury intermedialnej w edukacji wczesnoszkolnej staje się interpretacja książki Zgubiona dusza Olgi Tokarczuk i Joanny Concejo. Symboliczna natura utworu umożliwia taką wczesnoszkolną praktykę literatury, która poprzez rozmowę, analizę metafor, wspiera proces rozumienia symboli, myślenia symbolicznego i możliwości językowych ucznia. Literatura intermedialna stanowi także przestrzeń do budowania refleksji nad egzystencją człowieka i człowieczeństwem, sposobem na zwolnienie tempa życia w zdominowanym przyspieszeniem świecie.
Prawa autorskie (c) 2025 Anna Warzocha https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Polska Sobotnia Szkoła w Medway – lokalne centrum polskiego niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Wielkiej Brytanii
Artykuł prezentuje Polską Sobotnią Szkołę w Medway – lokalne centrum polskiego niematerialnego dziedzictwa kulturowego (NDK) w Wielkiej Brytanii. Zagadnienia badawcze koncentrują się na specyfice funkcjonowania placówki, jej działaniach podejmowanych w zakresie upowszechniania, podtrzymywania i ochrony polskiego NDK oraz na potencjale szkoły i trudnościach, z którymi się mierzy. Materiał badawczy zebrano za pośrednictwem wywiadów przeprowadzonych z nauczycielami i rodzicami oraz obserwacji i analizy źródeł wtórnych. Placówka tworzy wspólnotę rodzinną, na którą oddziałują interakcje pomiędzy uczniami, nauczycielami a rodzicami. Celem procesu dydaktycznego jest kształtowanie więzi dzieci i młodzieży z ojczyzną, a podtrzymywanie i ochrona polskiego NDK realizowana jest poprzez organizację świąt, uroczystości narodowych i wydarzeń kulturowych. Szkoła zmaga się z ograniczeniami infrastrukturalnymi, kadrowymi, finansowymi i zróżnicowanym poziomem identyfikacji kulturowej uczniów.
Prawa autorskie (c) 2025 Kinga Lisowska https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Możliwości wsparcia ucznia z zaburzeniami lękowymi w środowisku szkolnym
Zaburzenia lękowe stanowią najczęściej występującą grupę zaburzeń psychicznych wśród dzieci i młodzieży, a ich rozpowszechnienie systematycznie wzrasta. Już w okresie adolescencji mogą one przybierać ciężki, złożony i przewlekły charakter, prowadząc do znaczących trudności w funkcjonowaniu rodzinnym, szkolnym i społecznym, zwiększając ponadto ryzyko pojawienia się innych problemów w zakresie zdrowia psychicznego i somatycznego. Dlatego tak istotne jest, aby dziecko jak najwcześniej zostało otoczone opieką i otrzymało odpowiednie wsparcie. Szkoła jest jednym z najważniejszych miejsc, w których mogą zostać zauważone pierwsze objawy zaburzeń lękowych. Nauczyciele, pedagodzy i psychologowie szkolni, jako jedni z pierwszych, mają szansę na ich wczesne rozpoznanie oraz inicjowanie działań wspierających. W niniejszej publikacji przedstawiono najczęściej diagnozowane wśród dzieci i młodzieży zaburzenia lękowe oraz nakreślono niektóre z możliwych strategii interwencyjnych szkoły zmierzających do stworzenia optymalnego środowiska dla ucznia doświadczającego lęku. Wśród form wsparcia przywołane zostały m.in.: treningi uważności (mindfulness), tutoring rówieśniczy, profilaktyczne programy rozwijające umiejętności radzenia sobie ze stresem i wzmacniające odporność psychiczną, działania sprzyjające budowaniu atmosfery bezpieczeństwa, odpowiednie przygotowanie nauczycieli do wstępnej diagnozy ucznia z zaburzeniami lękowymi, indywidualizacja procesu kształcenia, czy też angażowanie rodziny w proces interwencyjny. Poza możliwościami wspierania ucznia z zaburzeniami lękowymi wskazane zostały także niektóre z trudności, z jakimi szkoła może się mierzyć w realizacji zadań w tym zakresie.
Prawa autorskie (c) 2025 Beata Łukasik https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Kulturowo-społeczne wymiary współczesnych narracji heavymetalowych
W artykule zwrócono uwagę na kulturowo-społeczne wymiary współczesnych narracji heavymetalowych. Nakreślono główne założenia dotyczące pedagogiki kultury popularnej oraz edukacyjnej wartości badań nad muzyką metalową w optyce krajowych i zagranicznych studiów z zakresu popular music studies. Jakościowej analizie treści poddano teksty piosenek obecne w albumach muzycznych wydanych w latach 2020–2025 przez wybranych anglosaskich prekursorów heavy metalu (Ozzy Osbourne, Saxon, Girlschool, Metallica). Zwrócono uwagę na kategorie tematyczne ze szczególnym uwzględnieniem dyskursów społecznych w twórczości artystów. Omówiono także wybrane komponenty biografii dwóch zmarłych pionierów heavy metalu: Iana „Lemmy’ego” Kilmistera i Johna „Ozzy’ego” Osbourne’a w kontekście kreowania narracji mitologicznych.
Prawa autorskie (c) 2025 Jakub Kosek https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Etnografia kreatywna: o jej konieczności, wyzwaniach i „agonii pisania” w kulturze audytu
Celem niniejszego artykułu jest podsumowanie procesu, w którym ukształtowała się twórcza etnografia – akademicka odmiana literatury faktu, wykorzystująca techniki zaczerpnięte z literatury pięknej. Debata wokół „kultury pisania” dała początek eksperymentom w pisarstwie etnograficznym, otwarciu na narrację, docenieniu poetyki antropologicznej, rozwojowi autoetnograficznych form ekspresji, ponownemu przemyśleniu kategorii fikcji oraz nowemu rozumieniu relacji między badaniami terenowymi a pracą nad tekstem. Autor podkreśla zarówno korzyści, jak i zagrożenia związane z tymi procesami, sugerując, że brak uniwersyteckiego wykształcenia w zakresie twórczej etnografii często prowadzi do osobistych rozczarowań i stawia pytania o komfort tworzenia tekstu, zarówno w ujęciu zawodowym, jak i psychologicznym.
Prawa autorskie (c) 2025 Waldemar Kuligowski https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Edukacja w epoce sztucznej inteligencji. Wnioski z decyzji Szwecji dla pedagogiki i projektowania środowisk dydaktycznych
Decyzja rządu Szwecji o ograniczeniu technologii cyfrowych w edukacji wczesnoszkolnej została potraktowana jako punkt wyjścia do refleksji nad projektowaniem dydaktyki w epoce sztucznej inteligencji. Analiza została osadzona w ramach pedagogiki cyfrowej, teorii systemów autonomicznych Mariana Mazura oraz cybernetyki pedagogicznej. Wykorzystano dane OECD (PIAAC, PISA) oraz statystyki krajowe (GUS, BN) dotyczące kompetencji podstawowych i praktyk czytelniczych. Porównanie trendów z lat 2011/12–2022/23 pokazuje, że w Szwecji odsetek osób o bardzo niskich umiejętnościach pozostaje stabilny (12–14%), podczas gdy w Polsce sięga niemal 40% w zakresie czytania i rozumowania matematycznego oraz 48% w rozwiązywaniu problemów. Wyniki wskazują, iż sam dostęp do technologii nie gwarantuje rozwoju kompetencji, a przy słabszej bazie może pogłębiać nierówności. Wnioski akcentują potrzebę sekwencyjnych modeli dydaktycznych „offline-first, AI-assisted”, w których tradycyjne praktyki stanowią fundament, a sztuczna inteligencja wspiera jedynie krytyczne i autonomiczne myślenie.
Prawa autorskie (c) 2025 Izabela Ziębacz https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Zjawisko stresu w pracy zawodowej nauczycieli wychowania przedszkolnego
W tekście zaprezentowano wyniki badań własnych, których celem było poznanie zjawiska stresu i jego uwarunkowań w profesji nauczycieli edukacji przedszkolnej. W badaniach ilościowych wykorzystano metodę sondażu diagnostycznego i technikę ankiety. Grupę badaną stanowiły nauczycielki wychowania przedszkolnego z placówek publicznych i niepublicznych. Wyniki badań wykazały, że respondentki uważają swój zawód za stresujący ze względu na dużą odpowiedzialność za wychowanków, wymagania i presję ze strony rodziców oraz nadmiar obowiązków zawodowych. Zdecydowana większość kobiet, niezależnie od rodzaju przedszkola, doświadcza powyższego zjawiska. Badanie pozwoliło na identyfikację uwarunkowań stresu, tj. systemowych, wewnątrzinstytucjonalnych oraz indywidualnych. Ankietowane, by zredukować czynniki stresogenne, stosują różne metody zaradcze.
Prawa autorskie (c) 2025 Anna Suska-Zakaszewska, Tomasz Kloc https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Notowanie jako strategia uczenia się studentów pierwszego roku pedagogiki – badania pilotażowe
Notowanie jest nieodłącznym elementem strategii uczenia się – tworzenie notatek wiąże się z ćwiczeniem koncentracji uwagi, rozwijaniem umiejętności zapamiętywania, selekcji i organizowania materiału dydaktycznego oraz krytycznego odbioru informacji. Zagadnienie to było przedmiotem licznych analiz empirycznych, jednak wciąż odnotowuje się deficyt badań prowadzonych z udziałem osób rozpoczynających kształcenie akademickie, aktywnie rozwijających na tym etapie indywidualne strategie uczenia się. Szczególną grupę stanowią osoby podejmujące edukację w zawodach pedagogicznych, które (w założeniach) powinny stawać się ekspertami w procesie kształcenia dzieci, młodzieży lub dorosłych. W związku z tym, w opisanym w tym artykule badaniu pilotażowym, przedstawiono, w jaki sposób studenci pierwszego roku studiów pedagogicznych postrzegają notowanie jako osobistą strategię uczenia się. Wyniki tych badań wskazały, że najczęściej stosowanym rodzajem notowania są notatki linearne i ich odmiana – notatki konspektowe. Preferowano odręczny sposób notowania, choć liczna grupa deklarowała również, iż często tworzy notatki cyfrowe. Osoby studiujące w przeważającej mierze pozytywnie oceniały charakterystyki takie, jak: czytelność, estetyka, staranność, sposób rozplanowania treści i łatwość uczenia się z własnych notatek. Nisko waloryzowano z kolei ich nowatorski charakter. Wśród wyzwań związanych z notowaniem wymieniano trudności ze skupieniem uwagi i motywowaniem się, konieczność selekcji materiału, tempo prowadzenia zajęć, sposób prezentacji wykładowych treści oraz wymaganą na zajęciach akademickich szybkość zapisu informacji.
Prawa autorskie (c) 2025 Katarzyna Smoter https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Relacja pedagogiczna – w poszukiwaniu odpowiedzialności za proces zmiany w doświadczeniu cierpienia
Artykuł koncentruje się na problematyce relacji pedagogicznej rozwijanej w środowisku badaczy zainspirowanych koncepcją Maxa van Manena „phenomenology of practice” – w jakim stopniu przywrócenie znaczenia relacji pedagogicznej w pedagogice ma znaczenie dla refleksji nad zmianą edukacji i opieki oraz zmian społecznych. Analizuje pojęcia pedagogicznego widzenia czy pedagogicznej wspólnoty. Metodą badawczą wykorzystaną w pracy jest analiza treści. Dla prezentowanej problematyki szczególną rolę odgrywają publikacje, w których na pierwszy plan zostały wysunięte takie pojęcia jak: „pedagogiczne widzenie”, „pedagogiczna wspólnota” i wiążące się ściśle z relacją pedagogiczną zagadnienie moralnego niepokoju. Zasadnicza część rozwijanej w artykule problematyki dotyczy cierpienia, kruchości, inności i miejsca relacji pedagogicznej w refleksji rozwijanej przez takich badacze jak Tone Saevi, Andrew Foran czy Tone Eikland. Początkiem budowania relacji pedagogicznej jest świadomość swego własnego „niewykończenia”, braku doskonałości i ciągłego bycia w drodze ku dojrzałości, rozróżniania tego, co pedagogiczne, od tego, co niepedagogiczne. Głębokie znaczenie zmiany, której źródłem może stać się relacja pedagogiczna, ujawnia się w procesie odkrywania znaczenia doświadczenia kruchości czy niepełnosprawności w relacji między opiekunem a podopiecznym. Rozumienie inności i cierpienia jest procesem pogłębiającej się zdolności pedagogicznego widzenia. Pedagogiczne widzenie to ucieleśniona percepcja osób i sytuacji, która w jakiś sposób odsłania nie tylko to, co widzimy, ale i to, jak widzimy. To ważne, zwłaszcza wtedy, gdy spojrzenie nauczyciela lub opiekuna – intencjonalnie lub nie – mówi uczniowi coś znaczącego o tym, w jaki sposób widziana jest jego unikalność, inność, słabość. Opiekunem zmiany staje się ten, kto ocala osobiste doświadczenie kruchości i cierpienia osoby. Poddaje refleksji ludzkie doświadczenie kruchości i cierpienia, będące częścią naszej egzystencji, i czyni je znaczącym wymiarem ludzkiej dojrzałości i fundamentem tworzenia wspólnoty. Pedagogiczna relacja jest sercem indywidualnej i społecznej zmiany, a przede wszystkim zmiany w opiece i edukacji. Potrzebujemy pedagogicznego widzenia, które jest gwarantem zdolności do doświadczania i rozumienia moralnego niepokoju i troski o obecność zaufania w interpersonalnych i społecznych relacjach.
Prawa autorskie (c) 2025 Marta Krupska https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Kulturalność jako obszar badań pedagogicznych: refleksje na przykładzie szkolnictwa wyższego
Artykuł podejmuje problematykę kulturalności w kontekście akademickim, proponując semantyczną rekonstrukcję kategorii w oparciu o perspektywę kulturoznawczą Anny Jawor (2023). Część empiryczna opiera się na wywiadach fokusowych z nauczycielami akademickimi, których celem było zrozumienie, w jaki sposób uczestnicy interpretują własne doświadczenia kulturalności akademickiej oraz jak te interpretacje kształtują interakcje dydaktyczne. W ramach konstruktywistycznej teorii ugruntowanej wyodrębniono siedem wymiarów kulturalności akademickiej. Wyniki podkreślają heurystyczny potencjał pojęcia kulturalności dla badań edukacyjnych i wskazują na potrzebę dalszych, pogłębionych badań w tym obszarze.
Prawa autorskie (c) 2025 Hanna Kędzierska, Alicja Lisiecka https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Potencjał edukacyjny uczestnictwa w programie Odyseja Umysłu we wsparciu rozwoju wybranych kompetencji XXI wieku
Niniejszy artykuł łączy refleksje teoretyczne z fragmentem badań wstępnych, które były skoncentrowane na poznaniu edukacyjnego potencjału wynikającego z uczestnictwa w programie Odyseja Umysłu w kontekście wspierania wybranych kluczowych kompetencji uczniów na etapie edukacji wczesnoszkolnej. Sformułowane pytanie badawcze dotyczyło konkretnych sposobów, w jakie wybrane kompetencje mogą być kształtowane w oparciu o wskazany proces. W artykule przeanalizowano i zintegrowano dwie ramy teoretyczne: model kompetencji 4K oraz Social Emotional Learning (CASEL). Do grupy badanej wybrano dzieci z trzech krajów (Polski, Chin i Stanów Zjednoczonych). Dane zebrano w oparciu o obserwację uczestniczącą. Wyniki wskazują, że program oferuje możliwości rozwoju kompetencji poprzez działania programowe oraz aktywności inicjowane przez dzieci i nauczycieli. W badaniu rekomenduje się integrację podobnych programów w edukacji formalnej i potrzebę dalszych badań longitudinalnych opartych na triangulacji
Prawa autorskie (c) 2025 Klaudia Nowak https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Nauka dbania o siebie wśród nauczycieli w dobrze prosperujących miejscach pracy – przykłady z Australii
W niniejszym artykule analizie poddany jest proces samokształcenia nauczycieli przez pryzmat dobrze funkcjonujących miejsc pracy (obszarów ukształtowanych przez czynniki australijskie), co ma na celu wprowadzenie zmian w edukacji poprzez pokonywanie pojawiających się problemów. Dodatkowo przedstawiono australijskie sposoby samokształcenia nauczycieli. W zakresie metodologii skorzystano z analizy dokumentów, ponieważ publikacje rządowe oferują nieoceniony wgląd w rzeczywistość społeczną, która ukształtowała zmiany w edukacji. Analiza dokumentów opiera się na mikropoziomowych tematach dyskursu, który identyfikuje szersze ramy zmian w edukacji w ramach samokształcenia nauczycieli i praktyk w dobrze prosperujących miejscach pracy. W dobrze prosperujących miejscach pracy uwydatnia się konieczność ciągłej pracy nad umiejętnościami rozwiązywania problemów przez nauczycieli, w tym również zerowej tolerancji dla znęcania się i molestowania. W artykule podkreśla się również, że nauka dbania o siebie samych nauczycieli oraz ich autonomia zawodowa wspierają nowe kierunki i możliwości w pokonywaniu pojawiających się problemów.
Prawa autorskie (c) 2025 Arleta Suwalska https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Kultura młodzieżowa w PRL lat 60. XX wieku. Pedagogika big-beatu
Głównym tematem niniejszego artykułu jest funkcjonowanie muzyki młodzieżowej (tzw. big-beat) w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w latach 60. XX wieku. Istotnym kontekstem był wpływ edukacyjny oferowanej muzyki, podobnie jak poddanie jej presji politycznej i zasadom partyjnej polityki kulturalnej. W tym celu konieczne było odtworzenie sytuacji społecznej i specyfiki historycznej w odniesieniu do opisywanych faktów. Zastosowane metody obejmowały analizę tekstów piosenek, analizę wybranych aspektów polityki kulturalnej oraz badanie procesów historycznych wpływających na kulturę młodzieżową.
Prawa autorskie (c) 2025 Mirosław Pęczak https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
W poszukiwaniu możliwości rozwoju w okresie starości. Przypadek teorii gerotranscendencji
Gerotranscendencja wydaje się być obiecującym konstruktem w badaniach nad pomyślnym/pozytywnym starzeniem się. Podejście do starzenia się z perspektywy teorii gerotranscendencji nie koncentruje się na stratach związanych z procesem starzenia się, ale wskazuje możliwości harmonijnego życia w sytuacji, gdy te straty są nieuniknione. Teoria może być atrakcyjna z perspektywy badań nad edukacją seniorów, ponieważ pokazuje możliwości rozwoju osób będących nawet w bardzo zaawansowanym wieku, słabym stanie zdrowia i kondycji fizycznej. Celem artykułu jest przedstawienie teorii gerotranscendencji Larsa Tornstama z perspektywy badacza zajmującego się uczeniem się w okresie późnej dorosłości. W tekście przedstawione zostały główne założenia teorii, jej geneza oraz krótki przegląd dotychczas prowadzonych badań nad gerotranscendencją, z uwzględnieniem badań prowadzonych na terenie Polski. Zidentyfikowano też obszary będące przedmiotem polemiki z autorem teorii gerotranscendencji w artykułach publikowanych w literaturze przedmiotu. W ostatniej części pokazano edukacyjne i praktyczne implikacje dotyczące omawianej teorii.
Prawa autorskie (c) 2025 Agnieszka Kozerska https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Motywowanie uczniów przez nauczycieli szkół podstawowych – w świetle nauczycielskich narracji
Pedagogiczny namysł nad wzbudzaniem aktywności uczniów do uczenia się ewoluował w kierunku oderwania się od tradycyjnie zorientowanego, behawioralnego ich bodźcowania do nadania motywowaniu uczących się bardziej postępowego, prorozwojowego wymiaru. Celem niniejszego artykułu jest ogląd nauczycielskich oddziaływań motywacyjnych i próba odpowiedzi na następujące pytanie: W jaki sposób nauczycielki szkół podstawowych motywują swoich uczniów do nauki? Drogą pozyskania materiału badawczego były wywiady swobodne o charakterze jakościowym. W tekście zostały przedstawione: podstawy metodologiczne podjętych badań, przyjęte rozumienie pojęcia: motywacja i istniejące zalecenia dotyczące motywowania uczniów do uczenia się oraz analizy wypowiedzi rozmówczyń związanych z tą kategorią. Ujawniły one tendencje nauczycielek do bazowania głównie na motywacji zewnętrznej, gdyż stosowane przez nie sposoby (głównie nagradzanie, przymus, kontrola itd.) identyfikować można jako zewnętrzne stymulatory. Opisywanych przez nie w narracjach oddziaływań motywacyjnych nie można uznać za prorozwojowe dla uczniów i postępowe w odniesieniu do współczesnych ustaleń pedagogicznych. Zachodzi więc potrzeba poszerzania zarówno nauczycielskiej świadomości dotyczącej np. skutków tak zorientowanych działań, jak i umiejętności odmiennego motywowania uczniów.
nauczycielskie sposoby motywowania uczniów
Prawa autorskie (c) 2025 Małgorzata Zalewska-Bujak https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Sukces zawodowy w percepcji absolwentów studiów z zakresu edukacji wczesnoszkolnej
Niniejszy artykuł przedstawia autorskie badanie poświęcone percepcji sukcesu zawodowego wśród absolwentów kierunku edukacja przedszkolna i wczesnoszkolna Wydziału Pedagogicznego Uniwersytetu Warszawskiego. Autorzy skoncentrowali się na grupie tych absolwentów, którzy we wstępnym wywiadzie zadeklarowali swoje przekonanie o osiągnięciu sukcesu zawodowego, co stanowiło kluczowe kryterium doboru uczestników. Większość badanych to aktywni nauczyciele szkoły podstawowej, ale także nauczyciele akademiccy. Celem badania była analiza percepcji sukcesu zawodowego wśród absolwentów Wydziału i analiza czynników wspierających proces osiągnięcia owego sukcesu. Wyniki jednoznacznie wskazują, że sukces postrzegany jest przez uczestników badania nie tylko przez pryzmat osiągnięć zawodowych, ale rozpatrywany jest również w kontekście balansu między życiem zawodowym a prywatnym – pełne poczucie spełnienia musi obejmować obie te sfery. Dodatkowo osoby badane podkreślają znamienną rolę wsparcia ze strony rodziny i najbliższych, którzy stanowią istotne wsparcie ich drogi zawodowej. Artykuł wnosi cenny głos do dyskusji nad subiektywnymi wymiarami sukcesu zawodowego wśród absolwentów studiów z zakresu edukacji początkowej.
Prawa autorskie (c) 2025 Joanna Pękala, Kamila Wichrowska https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Szantaż maturalny jako element szkolnej codzienności. Raport z badań wstępnych
Celem naszego tekstu była identyfikacja form presji doświadczanych przez maturzystów w związku z egzaminem dojrzałości w kontekście szkolnej codzienności. Badania przeprowadziliśmy z wykorzystaniem autorskiego kwestionariusza ankiety, który wypełniło 239 osób – studentek i studentów pierwszego roku kierunków pedagogicznych na wybranych polskich uczelniach. Zebrane dane wskazują, że badane zjawisko presji maturalnej dotknęło 20% respondentów. Dwoma głównymi jego przejawami są: skoncentrowanie życia szkolnego w ostatniej klasie wokół egzaminu dojrzałości oraz wywieranie presji na uczniach w kwestii wyboru przedmiotów maturalnych w celu uzyskania dobrego wizerunku szkoły. Całokształt deklarowanych doświadczeń maturalnych pozwolił na identyfikację najwyższej formy presji, czyli szantażu maturalnego, związanego z ingerencją w wybory uczniów. Badania miały charakter wstępny, w związku z tym mogą stanowić podstawę do dalszych eksploracji zjawiska szantażu maturalnego.
Prawa autorskie (c) 2025 Karol Motyl, Iwona Murawska https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Co i jak czyta współczesne dziecko? Głos uczniów klas trzecich z Białegostoku o formach kontaktu z literaturą, bohaterach i własnej twórczości
Artykuł podejmuje temat preferencji czytelniczych uczniów wybranych klas trzecich z Białegostoku, koncentrując się na ich relacjach z literaturą – formach kontaktu z książką, ulubionych bohaterach oraz pomysłach na twórczość literacką własnego autorstwa. Badania zostały przeprowadzone w metodologii jakościowej, z wykorzystaniem zogniskowanych wywiadów grupowych, w oparciu o założenia childhoodstudies. Analiza tematyczna wypowiedzi 96 uczniów pozwoliła na uchwycenie ich autentycznych doświadczeń czytelniczych, sposobów odbioru literatury oraz form ekspresji twórczej. Tekst składa się z części teoretycznej, w której przedstawiam wybrane koncepcje dotyczące rozwoju czytelnictwa dziecięcego, uwarunkowania środowiskowe i kulturowe tego procesu, a także omawiam dotychczasowe wyniki badań w tym zakresie (m.in. prace Baluch, Krasoń, Leszczyńskiego, Ungehauer-Gołąb); z części metodologicznej i empirycznej. Wyniki badań podkreślają znaczącą rolę dorosłych jako mediatorów literatury, wpływ mediów i technologii na kształtowanie nawyków czytelniczych oraz konieczność dostosowania metod edukacyjnych do współczesnych realiów życia dziecka. Wnioski sformułowane na podstawie analizy materiału empirycznego mogą okazać się przydatne nauczycielom, bibliotekarzom i rodzicom wspierającym rozwój czytelnictwa wśród dzieci.
Prawa autorskie (c) 2025 Anna Józefowicz https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Dostępność szkół wyższych dla studentów z dysfunkcją wzroku — stan obecny i proponowane kierunki zmian
Celem badania było poznanie doświadczeń studentów z dysfunkcją wzroku w zakresie dostępności szkół wyższych w Polsce. Artykuł podejmuje problem barier strukturalnych i cyfrowych, które utrudniają pełne uczestnictwo tych studentów w życiu akademickim. Zastosowano metodę jakościową, opartą na ankiecie z pytaniami otwartymi, umożliwiającą zebranie szczegółowych narracji studentów słabowidzących i niewidomych. Analiza tematyczna odpowiedzi pozwoliła wyodrębnić pięć kluczowych obszarów: dostępność architektoniczną, integrację cyfrową i ICT, dostosowanie materiałów dydaktycznych, bariery systemowe oraz rekomendacje studentów dotyczące usprawnień. Wyniki badania pokazują, że mimo pewnych postępów, nadal występują istotne trudności – szczególnie w zakresie dostępności materiałów dydaktycznych, funkcjonalności stron internetowych uczelni oraz przygotowania kadry akademickiej. Uzyskane wyniki badań podkreślają pilną potrzebę wdrażania polityk inkluzyjnych, ukierunkowanego wsparcia edukacyjnego oraz szkoleń dla pracowników uczelni, aby skutecznie odpowiadać na złożone potrzeby tej nielicznej, ale wymagającej intensywnego wsparcia grupy studentów.
Prawa autorskie (c) 2025 Dorota Chimicz https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Obraz nauczycieli i technologii w krajowych dokumentach poświęconych technologiom informacyjno-komunikacyjnym w edukacji
Artykuł podejmuje analizę sposobu, w jaki nauczyciele i technologia są przedstawiani w polskich dokumentach strategicznych dotyczących edukacji. Autorzy, stosując krytyczną analizę dyskursu oraz analizę korpusową, zidentyfikowali trzy główne wątki: braki infrastrukturalne, niedostateczne kompetencje cyfrowe nauczycieli oraz zagrożenia związane z bezpieczeństwem w sieci. Nauczyciele ukazywani są jako osoby nieprzygotowane do wyzwań technologicznych, wymagające stałego dokształcania, ale zarazem pozostające niezbędnym elementem systemu edukacji. W dokumentach pojawia się postulat redefinicji ich roli – z eksperta na mentora czy przewodnika w procesie uczenia się. Technologia przedstawiana jest jako niezależna siła napędzająca rozwój społeczny i edukacyjny, zdolna do rozwiązywania kluczowych problemów szkolnictwa. Autorzy wskazują jednak, że ten dominujący dyskurs nie uwzględnia społecznego ani instytucjonalnego kontekstu zachodzących zmian, co prowadzi do uproszczonego obrazu relacji między edukacją a technologią. Tekst zwraca uwagę na brak krytycznej refleksji nad technologią jako zjawiskiem społecznie uwarunkowanym – zamiast tego przyjmowana jest ona jako niezależna, samoistna siła, oderwana od interesów i działań konkretnych podmiotów.
edukacja cyfrowa, nauczyciel, technologia, kompetencje cyfrowe, analiza dyskursu
Prawa autorskie (c) 2025 Krzysztof Skonieczny, Martyna Popławska https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Mapy myśli i myślenie konwergencyjne uczniów drugiej klasy – raport z badania pilotażowego
Artykuł podejmuje temat wykorzystania map myśli jako narzędzia wspierającego rozwój myślenia konwergencyjnego u uczniów klasy drugiej szkoły podstawowej. Przedstawiono teoretyczne podstawy map myśli według Tony’ego Buzana oraz wyniki badań potwierdzające efektywność tej techniki notowania. Opisano również kwestie związane z myśleniem konwergencyjnym w ujęciu J.P. Guilforda. Efektywność map myśli sprawdzono z zastosowaniem quasi-eksperymentu. Badanie miało charakter pilotażowy, mający na celu walidację testu – narzędzia badawczego. Skonstruowany test poziomu myślenia konwergencyjnego uwzględniał wskaźniki podane przez J.P. Guilforda: wytwarzanie klas, wytwarzanie systemów, wytwarzanie przekształceń i wytwarzanie implikacji. Wyniki wykazały, że na początkowym etapie w obydwu grupach – eksperymentalnej i kontrolnej – poziom u większości uczniów był niski. Po cyklu zajęć z wdrożenia map myśli w grupie eksperymentalnej zwiększyła się liczba uczniów ze średnim i wysokim poziomem myślenia konwergencyjnego. Odnotowano również pozytywne zmiany w zakresie wytwarzania implikacji semantycznych. Zmiany te, choć częściowo istotne statystycznie, wskazują na potencjał tej metody w rozwijaniu myślenia konwergencyjnego u uczniów. Warto zatem wdrażać mapy myśli w edukacji wczesnoszkolnej oraz rozszerzyć badania w tym zakresie.
Prawa autorskie (c) 2025 Ewelina Rzońca https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Kryteria oceny i poziomy kształtowania wartości estetycznych studentów szkół wyższych poprzez sztukę muzyczną
Artykuł porusza problem kształtowania wartości estetycznych wśród studentów i podkreśla ich znaczenie w życiu ludzi. Pilność problemu wynika z szybkiego tempa rozwoju technologii sieciowych, w szczególności krótkich, niskiej jakości filmów (Little Red Book i TikTok), które poważnie wprowadzają w błąd niektórych studentów w kwestii wartości estetycznych. Jednak jakość wartości estetycznych często napotyka trudne warunki oceny. Niniejszy artykuł podejmuje próbę zbadania standardów oceny i poziomów wartości estetycznych kształtowanych przez muzykę wśród studentów w kontekście globalizacji. Prześledzono genezę problemu kształtowania wartości estetycznych w mieszanej sytuacji wielu kultur w Chinach. Podkreślono, że rozwój mediów prowadzi do erozji ich wartości estetycznych. Na podstawie analizy prac naukowców zidentyfikowano 4 poziomy rozwoju wartości estetycznych: początkowy, modny, zaawansowany oraz najwyższy poziom – poziom zawieszony. Zdefiniowano istotę pojęcia „oceny” i jego związek z takimi kategoriami, jak standardy, kryteria, normy. Analizuje się treść filozoficzną głównych kryteriów oceny wartości estetycznych: prawdy, dobra i piękna. Opracowano system wskaźników oceny wartości muzycznych i estetycznych studentów. Przeprowadzono badanie eksperymentalne w celu zidentyfikowania korzyści w rozwoju wartości estetycznych studentów, a następnie przedstawiono wyniki analizy takiego eksperymentu. Stwierdzono, że każdy standard oceny, sformułowany i stosowany przez ludzi, będzie podlegał wpływom różnych czynników
Prawa autorskie (c) 2025 Qiuling Xiong https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Pozycjonowanie języka mówionego przez studentów programu wymiany Erasmus - perspektywa pozytywistyczna
W artykule przedstawiono badanie oparte na koncepcji pozycjonowania zastosowanej do zbadania podejścia studentów programu wymiany Erasmus do języka mówionego. Najpierw omówione zostały dwie formy pozycjonowania, które stale ze sobą współwystępują, wymagają różnych metodologii i są niezbędne w obszarze edukacji. Następnie wybrano jedną z nich – mianowicie pozytywistyczną, przedstawiono jej uzasadnienie oraz konstrukcję narzędzia. Analiza dotyczy tego, w jakim stopniu respondenci przypisują wypowiedziom aspekty z obszaru przekonań, uczuć, działań i myślenia, oraz w jaki sposób te cztery aspekty przyczyniają się do ogólnego podejścia. Wyniki wskazują na ograniczone docenianie języka mówionego, brak odzwierciedlenia przekonań w działaniach oraz podobny poziom rozpoznawalności różnych celów używania języka. Należy uznać, że badanie prezentuje tylko jedną „stronę medalu”, ponieważ ustalenia uzyskane za pomocą metod pozytywistycznych należy uzupełnić i zinterpretować przez pryzmat danych konstruktywistycznych. Pierwsze z nich ujmują podejście studentów jako pojęcie skalowalne i stopniowalne, drugie zaś zakładają takie podejście, w którym język mówiony jest wielowymiarową konstrukcją, niepodlegającą żadnym ustalonym klasyfikacjom ani zamkniętym hierarchiom.
Prawa autorskie (c) 2025 Michał Daszkiewicz https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Lecha Witkowskiego „archeologiczne” odkrycie w filozofii Alfreda Northa Whiteheada wizji edukacji przyszłości
Prawa autorskie (c) 2025 Bogusław Śliwerski https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Prawa autorskie (c) 2024 Anna Irasiak https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Postrzeganie jakości życia nauczycieli w Polsce w kontekście wyboru drogi zawodowej przez studentów pedagogiki przedszkolnej i wczesnoszkolnej
Celem niniejszego opracowania jest ustalenie, jak postrzeganie jakości życia nauczycieli modyfikuje wybór drogi zawodowej przez studentów pedagogiki przedszkolnej i wczesnoszkolnej. Do rozpoznania odcieni badanej rzeczywistości zastosowano metodę badań biograficznych. Analiza i interpretacja pisemnych wypowiedzi studentów, biorących udział w badaniach, stała się punktem wyjścia do ukazania obiektywnych i subiektywnych mechanizmów związanych z ustanawianiem przez przyszłych nauczycieli kryteriów dobrostanu. W efekcie przeprowadzonych badań ukazano specyfikę funkcjonowania w zawodzie nauczyciela, wskazując przy tym na czynniki chroniące, wśród których znaczącą rolę osoby badane przypisały relacjom rodzinnym, i obszary ryzyka związane z wypaleniem zawodowym. Sformułowano rekomendacje, takie jak konieczność identyfikacji determinantów jakości życia nauczycieli i eliminacji czynników, które zniechęcają do rozpoczęcia pracy w zawodzie. Wskazano na konieczność poprawy jakości życia nauczycieli przez zapewnienie im form pomocy jednostkowej i instytucjonalnej.
studenci pedagogiki przedszkolnej i wczesnoszkolnej
Prawa autorskie (c) 2025 Agnieszka Kaczor https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Foreword of the Editor: Fundamentals of Education. Education for Diversity, Equity, and Inclusion
Prawa autorskie (c) 2024 Cosmina Simona Lungoci https://creativecommons.org/licenses/by/4.0