Jest to recenzowane czasopismo naukowe Uniwersytetu Jana Długosza w Częstochowie, wydawane w formie rocznika. Poświęcone naukom o sztuce i sztukom muzycznym, stanowi platformę dla muzykologów, teoretyków muzyki, artystów oraz humanistów podejmujących tematykę muzyczną w ujęciu interdyscyplinarnym. Czasopismo znajduje się na liście czasopism punktowanych MNiSW (40 pkt) i jest dostępne w wersji elektronicznej oraz papierowej.
WYDAWNICTWO NAUKOWE UNIWERSYTETU JANA DŁUGOSZA W CZĘSTOCHOWIE
Od polskiego oberka do amerykańskiego swingu. Inspiracje muzyką tradycyjną w twórczości i pedagogice gitarowej Tatiany Stachak
Artykuł poświęcony jest współczesnym kompozycjom na gitarę klasyczną, które powstały z inspiracji muzyką tradycyjną. Przedmiotem analizy są dwie kompozycje Tatiany Stachak: Wariacje z oberkiem i Wariacje ze swingiem, reprezentujące odmienne tradycje muzyczne i różne sposoby opracowania motywów folklorystycznych. Autorzy ukazują sposoby uobecniania muzyki tradycyjnej we współczesnych kompozycjach gitarowych, próbują też zdefiniować i ukazać jej funkcje w obszarze dydaktyki instrumentalnej. Włączenie folkloru do współczesnej muzyki gitarowej łączy funkcje artystyczne i edukacyjne. Wspiera rozwój technik gry, ale również poszerza kompetencje kulturowe i estetyczne wykonawców.
Prawa autorskie (c) 2025 Edukacja Muzyczna https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Inscenizacja opery Dream of the Red Chamber w Operze San Francisco – przełomowe wydarzenie w kontekście globalnej recepcji kultury chińskiej
Sen czerwonej komnaty (红楼梦, Hónglóu Mèng), XVIII-wieczna powieść Cao Xueqina, należy do czterech wielkich klasycznych powieści literatury chińskiej i zajmuje szczególne miejsce w kanonie chińskiego dziedzictwa kulturowego. Jej znaczenie znalazło współczesne odzwierciedlenie w anglojęzycznej operze Dream of the Red Chamber Brighta Shenga, której premiera odbyła się 10 września 2016 roku w San Francisco, we współpracy z Operą w San Francisco, Fundacją Chuanlong oraz Chinese Heritage Foundation Friends of Minnesota. Sukces tego przedsięwzięcia stanowił istotny etap w globalnym upowszechnianiu chińskiej literatury klasycznej i muzyki, ukazując oryginalną syntezę tradycji muzyki chińskiej z zachodnim językiem kompozytorskim. Wykorzystanie języka angielskiego oraz międzynarodowy zespół realizatorów podkreśliły uniwersalny wymiar projektu i jego znaczenie dla dialogu międzykulturowego. Artykuł podejmuje próbę syntetycznego omówienia powieści Cao Xueqina oraz opery Brighta Shenga, koncentrując się na ich znaczeniu kulturowym, walorach artystycznych oraz międzynarodowej recepcji krytycznej. W centrum rozważań znajduje się sama inscenizacja opery i jej rezonans w Stanach Zjednoczonych i w Chinach, a nie szczegółowa analiza dzieła muzycznego.
globalny kontekst recepcji kultury chińskiej
Muzyka lutniowa Johna Dowlanda w świetle transkrypcji gitarowej i praktyki wykonawczej
Muzyka lutniowa John Dowlanda stanowi istotną część renesansowego repertuaru wykonywanego współcześnie przez gitarzystów klasycznych. Artykuł podejmuje analizę wybranych aspektów techniki kompozytorskiej Dowlanda jako kontekstu dla rozważań analitycznych i interpretacyjnych. Badanie koncentruje się na kluczowych zagadnieniach związanych z transkrypcją i wykonawstwem jego utworów lutniowych, w tym na różnicach w zakresie skali instrumentów, palcowaniu, prowadzeniu głosów, frazowaniu oraz ornamentyce. Szczególną uwagę poświęcono interpretacji lutniowej notacji tabulaturowej, ze wskazaniem jej ograniczeń. Artykuł omawia również rozbieżności interpretacyjne i kontrowersje dotyczące realizacji rytmicznej oraz wykonania polifonii, wynikające z immanentnych niejednoznaczności systemu tabulaturowego.
Sprawozdanie z V Konferencji Naukowo-Artystycznej Doktorantów i Młodych Naukowców „Oblicza gitary w badaniach naukowych”, Uniwersytet Jana Długosza w Częstochowie, Częstochowa, 9 kwietnia 2025
9 kwietnia 2025 roku na Uniwersytecie Jana Długosza w Częstochowie odbyła się V Konferencja Naukowo-Artystyczna Doktorantów i Młodych Naukowców „Oblicza gitary w badaniach naukowych”. Wydarzenie zgromadziło badaczy i artystów z polskich ośrodków akademickich, stając się forum wymiany doświadczeń w obszarze gitarystyki. Wykład inauguracyjny prof. Tomasza Spalińskiego, poświęcony twórczości Józefa Świdra, podkreślał znaczenie praktyki wykonawczej w analizie dzieła muzycznego. W ramach trzech paneli zaprezentowano referaty dotyczące pedagogiki, historii lutnictwa gitarowego, analizy repertuaru XX i XXI wieku oraz współczesnych poszukiwań brzmieniowych. Konferencji towarzyszyła część artystyczna w Filharmonii Częstochowskiej, podczas której prelegenci-gitarzyści zaprezentowali wybrane dzieła, w tym prawykonania.
Uniwersytet Jana Długosza w Częstochowie
1st International Conference “Fusion & Influence: Classical and Popular Music Interactions”, Univerzita Konštantína Filozofa v Nitre, 20–21 czerwca 2025 roku
W dniach 20–21 czerwca 2025 roku na Uniwersytecie Konstantego Filozofa w Nitrze odbyła się I Międzynarodowa Konferencja „Fusion & Influence: Classical and Popular Music Interactions”, współorganizowana przez Uniwersytet Jana Długosza w Częstochowie i Instytut Polski w Bratysławie. Wydarzenie miało charakter naukowo-artystyczny i obejmowało cztery panele wykładowe oraz dwa koncerty – w Nitrze i Bratysławie – z udziałem polskich artystów. W referatach poruszano zagadnienia z pogranicza muzyki klasycznej i popularnej, m.in. problematykę crossoveru, intertekstualności, stylistycznych hybryd, wpływów kulturowych czy recepcji muzyki w perspektywie filozoficznej i literaturoznawczej. Wystąpienia miały interdyscyplinarny charakter, prezentując badania muzykologiczne, kompozytorskie, filozoficzne oraz kulturoznawcze. Integralną częścią konferencji były koncerty pianistyczne i kameralne, w których zaprezentowano zarówno repertuar klasyczny, jak i utwory współczesne, w tym aranżacje muzyki duetu Marek & Wacek. Konferencja stała się istotnym forum wymiany doświadczeń, integrując środowiska akademickie z Polski i Słowacji oraz ukazując różnorodne perspektywy badawcze i artystyczne dotyczące relacji muzyki klasycznej i popularnej.
Litania (2023) na gitarę solo Leszka Wojtala – między intencją kompozytora a intencją dzieła
Litania na gitarę solo (2023) Leszka Wojtala stanowi dla autorki pracy punkt wyjścia do refleksji nad relacją między intencją kompozytora a autonomią dzieła muzycznego. Artykuł omawia genezę kompozycji, jej strukturę formalną, materiał dźwiękowy oraz kwestie wykonawcze, ze szczególnym uwzględnieniem konieczności wprowadzenia rozwiązań interpretacyjnych wynikających ze specyfiki gitary klasycznej, ale i utworu. Opracowanie to wpisuje się tym samym w szerszą dyskusję nad rolą wykonawcy w ostatecznym kształcie dzieła muzycznego.
Kapitał psychologiczny i inne zasoby osobiste nauczycieli gry na instrumencie w szkołach muzycznych – w stronę modelu efektywności pedagogicznej
Artykuł proponuje oryginalne ramy teoretyczne rozumienia zasobów osobistych nauczycieli gry na instrumencie jako czynnika determinującego ich efektywność pedagogiczną. W zaproponowanym ujęciu uwzględniono podstawowe komponenty kapitału psychologicznego (PsyCap) – poczucie własnej skuteczności, nadzieję, optymizm i odporność – oraz trzy zasoby komplementarne: inteligencję emocjonalną, kreatywność i refleksyjność. Dobór zasobów oparto na teorii kapitału psychologicznego rozwiniętej przez F. Luthansa, C. Youssef-Morgan i B. J. Avolio, a także na analizie literatury pedagogicznej i psychologicznej. W świetle teorii zachowania zasobów (Conservation of Resources Theory, COR) S.E. Hobfolla artykuł rozważa potencjalny wpływ tych zasobów osobistych na jakość procesu edukacyjnego w szkołach muzycznych.
Edukacja w gitarowej muzyce klasycznej i muzyce popularnej
Celem artykułu jest nakreślenie istotnych różnic w procesie nauki gitarowej muzyki poważnej oraz popularnej. Tekst opisuje, jaki jest cel edukacyjny szkół muzycznych oraz jakie są sposoby nauki gry na gitarze klasycznej i na gitarze elektrycznej. Zwraca uwagę na różnice w sposobie wydobywania dźwięku na obu instrumentach, a także opisuje, jakim materiałem muzycznym zajmują się uczniowie w trakcie nauki. Artykuł prezentuje odmienne podejście do nauki podstawowych elementów muzyki w obu stylach gry. Wynika ono z odmiennej budowy instrumentu, sposobu wydobycia dźwięku, a także przeznaczenia, jaki ma dany gatunek muzyki. W artykule poruszone są takie zagadnienia, jak: nauka dźwięków, aplikatura, nauka frazy, artykulacja, sposób wydobycia dźwięków, czytanie nut, harmonia i improwizacja. Tekst opisuje również charakterystyczne techniki dla danego instrumentu. Ukazuje zagadnienia, które występują w klasycznej edukacji gitarowej oraz w nauce muzyki popularnej, mające odmienne znaczenie dla wykonawcy. Są to między innymi arpeggio oraz gamy. Artykuł opisuje także, jakie cechy i umiejętności posiada wykształcony gitarzysta klasyczny i gitarzysta zajmujący się muzyką popularną oraz jakie korzyści wynikają z poszerzania repertuaru o utwory inspirowane muzyką popularną i klasyczną.
Elementy chwytliwe (hooks) w muzyce popularnej. W stronę muzykologicznej teorii przebojów muzycznych
Teoria przeboju jest niezwykle intrygującym zagadnieniem badawczym. W muzykologii krajów zachodnich ma już za sobą historię i swoisty kanon tekstów oraz metodologii, które w Polsce nie doczekały się – jak dotąd – szerszego rezonansu. Autor omawia i przybliża dwa najważniejsze – jego zdaniem – teksty, które pomagają wyjaśnić aspekty muzyczne przebojów. W najwcześniejszych rozważaniach teoretycznych na temat muzyki popularnej, autorstwa Theodora W. Adorno, analizowana jest konstrukcja przeboju pop oraz mechanizmy jego lansowania przez przemysł muzyczny i wpływania na słuchacza. Z kolei tekst dotyczący elementów chwytliwych (hooks) Gary’ego Burnsa z 1987 r. stanowi kamień milowy, jeśli chodzi o próbę odpowiedzi na pytanie, co w sensie muzycznym i pozamuzycznym sprawia, że dany utwór staje się przebojem. Autor, nawiązując do obu omówionych tu tekstów, analizuje szczegółowo dwa przykłady przebojów muzycznych pochodzących z XXI w. – z USA i Polski.
Wokół pieśni młodopolskiej inspirowanej poezją Tetmajera
Artykuł analizuje stylistykę pieśni młodopolskiej w jej wymiarze słownym, muzycznym oraz słowno-muzycznym na przykładzie wybranych miniatur wokalnych Mieczysława Karłowicza, Karola Szymanowskiego (Sześć pieśni op. 2) oraz Henryka Opieńskiego (Preludia op. 13), skomponowanych do tekstów Kazimierza Tetmajera. Celem badań jest określenie konstytutywnych właściwości pieśni polskich twórców przełomu XIX i XX wieku oraz ich relacji wobec tradycji romantycznej i estetyki modernizmu. Analiza opiera się na autorskim doborze materiału oraz na koncepcji wyznaczników pieśni romantycznej zaproponowanej przez Mieczysława Tomaszewskiego. Wyniki wskazują, że pieśni Karłowicza i Opieńskiego w dużej mierze zachowują romantyczny model relacji słowa i muzyki, wzbogacony o elementy nowej kolorystyki brzmieniowej, natomiast wczesne miniatury Szymanowskiego ujawniają bardziej zaawansowane tendencje modernistyczne, zwłaszcza w zakresie faktury i hierarchii partii wokalnej oraz instrumentalnej.
Prawa autorskie (c) 2026 Edukacja Muzyczna https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Z XIX-wiecznego kancjonału. Pieśń o Ewie Turkowej
Celem artykułu jest odczytanie sensu XIX-wiecznej pieśni autorstwa Jana Wilhelma Alexiusa, opublikowanej w Pieśnioksięgu czyli kancyonale gdańskim… (1803) – jako utworu z zakresu liryki religijnej i jako tekstu kultury. Najwięcej miejsca poświęcono omówieniu związków pieśni Alexiusa z tradycją Starego i Nowego Testamentu oraz poezją i prozą XV- i XVI-wiecznych autorów.
Transmisja kulturowa a folklor muzyczny w kształceniu przyszłych nauczycieli. Kontekst polsko-ukraiński
W pracy ukazano miejsce i rolę folkloru muzycznego w przygotowaniu przyszłych nauczycieli do transmisji kulturowej. W podjętym dyskursie opisany został potencjał polskiego i ukraińskiego folkloru muzycznego, przybliżono także zjawisko transmisji kulturowej, z podkreśleniem wymiaru edukacyjnego. Zainicjowane rozważania teoretyczne zrealizowane zostały na bazie przeprowadzonych studiów literaturowych oraz przemyśleń i akademickich doświadczeń badaczy z Polski i Ukrainy. W pracy wskazano rozwiązania dotyczące prowadzonych względem przyszłych nauczycieli działań badawczych i aplikacyjnych.
Struktura edukacji w zakresie europejskiej sztuki wokalnej bel canto we współczesnych Chinach
Początki nauczania zachodniej sztuki wokalnej bel canto w Chinach datuje się na lata 30-te XX wieku. W ciągu niemal stulecia bel canto zakorzeniło się w kulturze muzycznej Państwa Środka. Śpiew bel canto nie jest jednak dominującym nurtem w edukacji wokalnej Chin, bowiem Chińczycy pieczołowicie kultywują tradycje śpiewu występujące tutaj w wielorakiej postaci, nacechowanej niezwykłą różnorodnością i charakterystyką wielu grup etnicznych. Pomimo trudności w przyswajaniu i zrozumieniu stylu muzyki Zachodu, szkolnictwo w dziedzinie śpiewu bel canto rozwija się w Chinach dynamicznie, co świadczy o fascynacji zarówno technikami, jak i stylem śpiewu bel canto. Na światowych scenach pojawia się coraz więcej znakomicie wykształconych artystów – śpiewaków chińskich, którzy stosunkowo często doskonalą swoje umiejętności kształcąc się w Europie i USA. Najwybitniejsi z nich równie często powracają do Chin, aby przekazywać swoją wiedzę i doświadczenie nowym generacjom. Artykuł niniejszy jest próbą syntetycznego opisania struktury edukacji w dziedzinie wokalistyki, która w Chinach powszechnie utożsamiana jest z „zachodnią” techniką śpiewu oraz z repertuarem operowym określanym wspólnym mianem: bel canto. W artykule przedstawiono charakterystykę edukacji w wybranych uczelniach chińskich w aspektach: sposobu oraz programu nauczania śpiewu bel canto, wymiaru godzin, głównych celów edukacji oraz zasad weryfikacji efektów kształcenia. Podano także informacje o używanych w szkolnictwie wokalnym zbiorach nut i podręcznikach oraz o wybitnych pedagogach śpiewu.
Prawa autorskie (c) 2024 Edukacja Muzyczna https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Gitara w Polsce 1901–1939 – bibliografia Wojciecha Gurgula jako źródło wiedzy o roli instrumentu w kulturze muzycznej
Bibliografia polskich druków muzycznych z udziałem gitary, z lat 1901–1939, autorstwa Wojciecha Gurgula, to przykład mrówczej pracy kwerendalnej i archiwalnej, na której podstawie można m.in. wyobrazić sobie rolę gitary w polskim życiu muzycznym w omawianym okresie. Pomimo pewnych niedociągnięć edytorskich praca ta jest bardzo cennym wkładem w badania nad rolą tego instrumentu w polskiej kulturze muzycznej minionych wieków. Publikacja opatrzona jest indeksami: kompozytorów, autorów opracowań i autorów słów, utworów według obsady; a także indeksem bibliotek. Bardzo cennym elementem opracowania jest ponadto wybór przykładów nutowych. Książka ta przede wszystkim zainteresować może oprócz historyków muzyki również współczesnych nauczycieli gry na gitarze oraz wykonawców klasycznej muzyki gitarowej.
Pierwsze koncerty gitarowe w XX wieku – kompozytor a wykonawca
Artykuł porusza problematykę współpracy kompozytorów i wykonawców, która to współpraca zaowocowała powstaniem pierwszych w XX wieku koncertów gitarowych i odegrała kluczową rolę w kształtowaniu się tego gatunku. Analizowane zagadnienia nie są szeroko opisane w literaturze. Historia pierwszych prób kompozytorskich w obszarze gatunku koncertu na gitarę z orkiestrą po około stuletniej przerwie jest prawie nieznana. Artykuł jest efektem badań twórczej aktywności zarówno kompozytorów, jak i wirtuozów gitary tamtych czasów. Niniejszy tekst oparty jest w dużym stopniu na materiałach źródłowych, które stanowią listy, wywiady, pamiętniki oraz inne wypowiedzi artystów, a także osób z ich otoczenia. Pierwsze koncerty gitarowe powstawały w bardzo różnych i odległych miejscach na świecie, stąd też temat ten będzie wymagał dalszych badań i uzupełnień. Artykuł przedstawia również szereg nieznanych powszechnie faktów związanych z najwybitniejszymi dziełami tego okresu: Concierto de Aranjuez Joaquína Rodriga oraz Koncertem nr 1 D-dur op. 99 Maria Castelnuovo-Tedesca. W szczególności autor koncentruje się na wybranych wątkach współpracy kompozytorów i gitarzystów związanych z genezą tych utworów, odnosząc się do problemów, które budziły wątpliwości, pozostawały niejasne bądź wywoływały dyskurs badaczy.
Sprawozdanie z IV Konferencji Naukowo-Artystycznej Doktorantów i Młodych Naukowców Oblicza gitary w badaniach naukowych, Uniwersytet Jana Długosza w Częstochowie, Częstochowa, 17 kwietnia 2024
IV Konferencja Naukowo-Artystyczna Doktorantów i Młodych Naukowców Oblicza gitary w badaniach naukowych, zorganizowana przez Katedrę Muzyki Uniwersytetu Jana Długosza w Częstochowie, odbyła się 17 kwietnia 2024 roku. Wydarzenie objęło wykład inauguracyjny prof. dr. hab. Marka Nosala, trzy panele tematyczne oraz koncert finałowy. W konferencji wzięło udział dziesięciu prelegentów, którzy przedstawili różnorodne tematy dotyczące interpretacji muzyki gitarowej, transkrypcji repertuaru, edukacji muzycznej oraz inspiracji w literaturze gitarowej od baroku po współczesność. Wydarzenie zakończył koncert w Filharmonii Częstochowskiej w ramach cyklu Wieczory Uniwersyteckie, z udziałem uznanych artystów, m.in. Miłosza Mączyńskiego, Marcina Kuźniara, Radosława Wieczorka i duetu Kupiński Guitar Duo. Prezentowane programy obejmowały zarówno klasyczne, jak i współczesne kompozycje gitarowe. Konferencja w Częstochowie potwierdziła swoją pozycję jako jedno z najważniejszych polskich wydarzeń naukowych poświęconych gitarze, tworząc platformę dla młodych naukowców do wymiany wiedzy i twórczej dyskusji. Następna edycja wydarzenia planowana jest na 9 kwietnia 2025 roku. Szczegóły będą dostępne na stronie internetowej i w mediach społecznościowych organizatora.
Autorski system transkrypcji na gitarę klasyczną literatury skomponowanej na gitarę angielską (guittar)
Niniejsza praca ma na celu przedstawienie nowego, autorskiego systemu transkrypcji na gitarę klasyczną twórczości pierwotnie skomponowanej na gitarę angielską (guittar). Instrument ten, dziś zapomniany, cieszył się popularnością na rynku europejskim i w koloniach brytyjskich głównie w II połowie XVIII wieku. Powstała na niego bogata, odznaczająca się znaczną wartością artystyczną i dydaktyczną, literatura muzyczna, która dotychczas w dużej mierze nie została zbadana. Brakuje również jej obecności w programach koncertowych i edukacyjnych. Sięgając po nią, uzyskamy wgląd w ów, niezwykle istotny w swoich czasach, instrument oraz wypełnimy lukę w repertuarze gitarowym, zapewniając jego historyczną ciągłość od renesansu do chwili obecnej. Różnice w konstrukcji i stroju między instrumentem historycznym a współczesnym niosą ze sobą konkretne problemy wykonawcze. Dotyczą one choćby odwzorowania aplikatury (palcowania) czy zachowania faktury, co rodzi potrzebę stworzenia przekładu dedykowanego gitarze klasycznej. System transkrypcji opracowany przez autorkę artykułu opiera się na wykorzystaniu możliwości dzisiejszej gitary, ale z uwzględnieniem cech wspólnych obu instrumentów, idiomu guittar, założeń estetycznych epoki, jak najlepszego brzmienia czy komfortu wykonania.
repertuar gitarowy II połowy XVIII wieku
Guitare à Versailles. Problematyka transkrypcji muzyki gitarowej Roberta de Visée na współczesny instrument
Twórczość gitarowa Roberta de Visée stanowi jedno z najdoskonalszych osiągnięć francuskiej muzyki instrumentalnej czasów Króla Słońce. Historia jej transkrypcji na gitarę sześciostrunową sięga XIX wieku i trwa nieprzerwanie do dziś, w postaci kolejnych licznych opracowań na gitarę współczesną. Rola, jaką odgrywa muzyka de Visée w repertuarze gitarowym, jest niemożliwa do przecenienia – stanowi najwyższej wartości materiał koncertowy i dydaktyczny. Problematyka transkrypcji dzieł gitarowych de Visée obejmuje szereg zagadnień, z których kilka przytoczono poniżej. Najważniejszym z nich jest różnica w sposobie nastrojenia instrumentu barokowego i współczesnego, oraz wynikająca z tego faktu konieczna ingerencja w oryginalną tkankę kompozycji w procesie transkrypcji. Pozostałe zagadnienia naturalnie wypływają z tego pierwszego i obejmują kilka decyzji, które musi podjąć autor opracowania. Decyzje te dotyczą m.in. ewentualnej transpozycji dźwięków, sposobu prowadzenia głosów, rodzaju stosowanych uderzeń (batteries), itd. Do zagadnień związanych z procesem transkrypcji należą także: właściwe odczytanie symboli zawartych w tabulaturze oraz znajomość praktyki wykonawczej właściwej dla francuskiej muzyki barokowej.
muzyka instrumentalna francuskiego baroku
Idiom gitary klasycznej – analiza pojęcia w kontekście wyzwań współczesnego repertuaru
Określenie „idiom gitary klasycznej” szeroko stosowane jest w celu intuicyjnego sklasyfikowania zestawu cech kojarzonych z tym instrumentem. Funkcjonuje na zasadzie skrótu myślowego, a odnosi się do ogólnie pojętej specyfiki instrumentu. Intuicja często prowadzi w tym kontekście do korzeni iberyjskich oraz latynoamerykańskiej muzyki popularnej. Każda epoka przynosi jednak nowe zdobycze w zakresie praktyki wykonawczej oraz percepcji instrumentu, poszerzając definicję idiomu. Współczesne kompozycje wymagają ciągłej reewaluacji tego, co wydaje się „naturalne” i predestynowane do wykonania na gitarze. W niniejszym artykule autor prezentuje historię tworzenia się pojęcia „idiom gitarowy”; zestawia rozbieżne interpretacje znaczenia tego terminu; wskazuje czynniki konieczne w celu określenia kompozycji jako idiomatycznej; konstruuje syntetyczną definicję idiomatyczności oraz odpowiada na pytanie: czy wobec niezgodności interpretacji oraz ciągłego rozrastania się zakresu ram znaczeniowych idiomu gitarowego należy całkowicie porzucić jego zastosowanie? W tym celu zestawia spojrzenia współczesnych badaczy i artystów oraz dokonuje analizy kompozycji muzyki nowej, będących kamieniami milowymi w rozwoju idiomatycznego potencjału gitary.
Kwartety smyczkowe Rafała Augustyna w kontekście tradycji gatunku
Wśród autorów kwartetów smyczkowych, którzy w drugiej połowie XX i na początku XXI wieku mierzyli się z „pamięcią gatunku” znalazł się Rafał Augustyn. W dorobku kompozytora znajduje się aż sześć kwartetów, z których pierwszy powstał w 1973 roku, podczas studiów kompozytorskich we Wrocławiu, a ostatni w 2015 roku. W kwartetach Augustyna można odnaleźć zarówno tendencje klasycystyczne (I Kwartet smyczkowy, Do ut des na kwartet smyczkowy, Dedykacja na kwartet smyczkowy i sopran), jak i odwołania do tradycji przeciwstawiane nowoczesnym rozwiązaniom (II Kwartet smyczkowy). Grand jeté. Kwartet nr 2 1⁄2 z elektroniką to kolaż różnych idiomów, cytatów, dźwięków instrumentalnych i brzmień konkretnych. Utwór ma formę podróży przez stolice Europy. Ostatni kwartet Augustyna – Monadologia (III Kwartet smyczkowy) swobodnie nawiązuje do Leibnizowskiej koncepcji monad – filozoficznych atomów. Składa się z miniatur zespolonych za pomocą statycznych łączników. Tworząc tę kompozycję Augustyn inspirował się Webernem i Kurtágiem. Zmierzenie się z tradycją gatunku w XXI wieku jest dla twórcy ważnym artystycznie wyzwaniem. W referacie autorka przedstawi na wybranych przykładach, w jaki sposób Rafał Augustyn reinterpretuje gatunek kwartetu smyczkowego.
Obecność gitary klasycznej na Międzynarodowym Festiwalu Muzyki Współczesnej „Warszawska Jesień” w latach 1956–2023
Międzynarodowy Festiwal Muzyki Współczesnej „Warszawska Jesień” przez dekady stanowił okno łączące twórców ze Wschodu i Zachodu. Jego misją od początku było informowanie o aktualnej twórczości muzycznej na świecie. W artykule przeanalizowano, jak w kontekście tego założenia przedstawiano muzykę gitarową w dotychczasowych sześćdziesięciu sześciu edycjach Warszawskiej Jesieni. Zestawiono wszystkie koncerty z udziałem gitary klasycznej, uwzględniając program i wykonawców. Ponadto, przytoczono doniesienia prasowe dotyczące obecności gitary na warszawskojesiennej scenie.
Wizerunki Katarzyny Aleksandryjskiej jako miniatury inicjałowe śpiewów liturgicznych
Analiza wizerunków św. Katarzyny Aleksandryjskiej ukierunkowana została na przebadanie ksiąg chórowych Liturgii godzin oraz ewentualne wyizolowanie związków artystycznych, historycznych i kulturowych w wybranych przedstawieniach – miniaturach i zdobieniach marginalnych. Postępowanie badawcze przeprowadzono przez pryzmat hagiografii Świętej tak, aby uchwycić sceny przedstawiające węzłowe momenty życia i – przede wszystkim – męczeństwa św. Katarzyny. Ten zabieg miał posłużyć zasadniczemu celowi pracy, jakim było ukazanie miniatur inicjałowych w księgach śpiewów liturgicznych, przedstawiających wizerunki i sceny z życia świętej Katarzyny, oraz próba ich typologii zgodnie z narracją hagiograficzną. Wybór tematu wynikał ze zbliżającego się jubileuszu 1000-lecia zorganizowanego kultu św. Katarzyny z Aleksandrii. Tekst rozpoczyna wstęp wprowadzający do tematu. Następnie skrótowo przedstawiono historię kultu Świętej sprawowanego w najważniejszych ośrodkach w Europie, hagiografię Męczennicy oraz zaprezentowano wizerunki Katarzyny Aleksandryjskiej utrwalone w sztuce chrześcijańskiego świata. Ostatni rozdział, zasadniczy dla tematu, jest analizą wyselekcjonowanych wizerunków Dziewicy Synajskiej. Zebrany w nim materiał zawiera bogatą szatę graficzną – 18 miniatur z obrazami Świętej; przedstawienia te zostały następnie podzielone na kilka grup tematycznych, zgodnie z przekazami hagiograficznymi. Podstawą źródłową pracy były dwa podstawowe typy muzycznych ksiąg Liturgii godzin – antyfonarze i brewiarze, gdyż to w nich najczęściej obserwuje się miniatury ukazujące samą Świętą lub – częściej – momenty z Jej hagiografii.
Wojciech Gurgul, Zofia Zdziennicka-Bergerowa. Wirtuozka cytry, kompozytorka i działaczka społeczna, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Jana Długosza w Częstochowie, 2023, ISBN 978-83-66536-88-2, ss. 156
Tematyka gitarowa na łamach „Poradnika Muzycznego” (1947–1989) i „Przeglądu Muzycznego” (1990–1991)
Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie treści dwóch czasopism muzycznych wydawanych przez Ludowy Instytut Muzyczny w Łodzi – „Poradnika Muzycznego” oraz „Przeglądu Muzycznego” – pod kątem treści związanych z gitarą klasyczną i gitarystyką polską. Periodyki te (miesięczniki lub dwumiesięczniki, zależnie od okresu wydawania) przez wiele lat były głównym forum wymiany myśli dotyczącej gitary w Polsce. Na łamach tych czasopism publikowano m.in. artykuły historyczne i metodyczne poświęcone tematyce gitarowej, relacje z wydarzeń poświęconych gitarze, recenzje wydawnictw przeznaczonych na ten instrument, a także wiele kompozycji oryginalnych oraz opracowań na gitarę solo i zespoły z udziałem gitary.
Opery Mykoły Łysenki w kontekście romantycznych szkół słowiańskich XIX wieku
Do krzewienia pamięci historycznej lub przedstawienia mitu narodowego opera jak najbardziej się nadawała. Romantyzm to epoka kształtowania tożsamości narodowych wielu krajów europejskich. Głównym jej zadaniem w tym czasie jest powrót do narodowej mitologii i historii. Przedmiotem rozważań niniejszego artykułu są opery Mykoły Łysenki (Миколa Лисенкo, 1842–1912), założyciela ukraińskiej szkoły kompozytorskiej. Dzieła te, prawie nieznane w Polsce, reprezentują interesujące ujęcie zasad romantycznej estetyki operowej. Opierają się na wątkach ludowo-mitologicznych i historycznych, typowych dla wielu słowiańskich szkół kompozytorskich. W pracy zostało uwzględnione miejsce Mikołaja Łysenki w gronie przedstawicieli opery słowiańskiej. Główny akcent położony został na znaczeniu tej twórczości w aspekcie symbolu „ducha narodowego”, przejawiającego się w treści dzieła operowego poprzez wcielenie tradycji i mitów historycznych, zwyczajów, obrządków ludowych, etc. W pracy uwzględniono też porównanie dorobku operowego Łysenki z analogicznym gatunkiem opery narodowej w spuściźnie twórców innych słowiańskich szkół narodowych: w Polsce (Stanisław Moniuszko), Czechach (Bedřich Smetana, Antonin Dwořak) oraz Rosji (przedstawiciele „Potężnej Gromadki”, głównie Modest Musorgski, Aleksandr Borodin oraz Mikołaj Rimski-Korsakow). Zwrócono uwagę na szereg cech wspólnych, łączących większość kompozytorów słowiańskich szkół operowych, do których należy: synteza „ogólnoeuropejskiego warsztatu” kompozytorskiego z tradycję narodową; wyjątkowa różnorodność tematów i gatunków związanych z wątkami narodowymi (często o zabarwieniu ludowym, ujmującym owe tematy różnorodnie z zastosowaniem najszerszego spektrum odmian i modeli gatunków operowych); zespolenie wątków ludowych z ogólnie przyjętymi formami i środkami wyrazu ówczesnej muzyki profesjonalnej, panującymi w ramach stylu romantycznego i tendencji postromantycznych.
Słowa kluczowe: opera narodowa, kultura słowiańska, romantyzm, Mikołaj Łysenko, osobowość pasjonarna.
Celem artykułu jest nakreślenie pełnego obrazu Moniuszki jako nauczyciela muzyki. Choć nauczanie stanowiło margines działalności zawodowej kompozytora, zajmował się nim niemal przez całe życie. W okresie wileńskim Moniuszko udzielał wielu prywatnych lekcji, które stanowiły istotną część jego dochodów. Wśród jego uczniów nie było wielu wybitnych postaci. Można wymienić takich jak malarz Wincenty Ślendziński, etnolog Jan Karłowicz (ojciec Mieczysława Karłowicza) czy rosyjski kompozytor Cezar Cui. Następnie Moniuszko podjął pracę pedagogiczną – już w wymiarze zawodowym – w Warszawie, jako profesor Instytutu Muzycznego kierowanego przez Apolinarego Kątskiego. Prowadził tam klasę chóralną oraz uczył kompozycji, harmonii i kontrapunktu. Wspomnienia jego uczniów z tamtego okresu, w tym tak znanych muzyków, jak Zygmunt Noskowski i Władysław Rzepko, uzupełniają niniejsze opracowanie.
Walce fortepianowe w twórczości Aleksandra Zarzyckiego (1834–1895)
Aleksander Zarzycki w swoim dorobku kompozytorskim posiada szereg dzieł fortepianowych, co wynika z faktu, że sam był świetnym pianistą-wirtuozem. Tę twórczość fortepianową reprezentują między innymi walce, których skomponował pięć. Pierwsze trzy: Grande valse op. 4, Valse brillante op. 8 i Grand valse op. 18 – należą do walców koncertowych, o większych rozmiarach, które cechuje różnorodność pomysłów melodycznych. Na ich przykładzie widać, że kompozytor kontynuował tradycyjny repryzowy model formalny (ABA1). Nie jest to w jego przypadku proste zestawienie trzech myśli muzycznych, lecz bardziej rozbudowane wewnętrznie części. I choć budowa w oparciu o zdania i okresy jest w nich dominująca, to Zarzycki w dużym stopniu wykorzystuje również technikę wariantowania, tworzenia nowych melodii w nawiązaniu do jakiegoś jednego głównego motywu, oraz imitację (motywu, frazy) w partiach obu rąk. Nadrzędne tonacje utrzymują się tylko na krótkich odcinkach, typowe dla tych walców są zmiany trybów oraz bardziej odległe tonacje, które kompozytor wprowadza poprzez progresje, a czasem nawet pozbawione modulacji bezpośrednie zmiany tonacji. Dwa ostatnie walce, tj. Valse-Impromptu op. 24 nr 2 i En valsant op. 34 nr 3, ze względu na rozmiary zaliczyć można do miniatur fortepianowych. Formalnie, podobnie jak wcześniejsze, mają budowę repryzową, ze skontrastowaną częścią środkową (w relacji dominantowej), ale są one zdecydowanie mniej zróżnicowane melodycznie, niż poprzednie. Wszystkie pięć walców wpisuje się w stylistykę brillant, co wynika z zastosowania szybkich temp, figuracyjnej melodii, licznych przebiegów pasażowych (w tym łamane pasaże), ozdobników w postaci przednutek, trylów, akordów arpeggio, itp. Niewątpliwie są one wymagające technicznie i interpretacyjnie, choćby z powodu dużych skoków, akordów o rozpiętości nawet duodecymy, zmienności melodii i tonacji. W artykule poruszone zostały także kwestie datowania dzieł, wydań, dedykacji oraz pierwszych wykonań, które dało się ustalić na podstawie badań źródłowych.
Aleksiej Stanczinski [Aleksey Stanchinsky] (1888–1914) – zapomniany kompozytor rosyjskiego srebrnego wieku. Przyczynek do dalszych badań
Artykuł ma na celu przybliżyć czytelnikowi postać Aleksieja Stanczinskiego oraz pokrótce scharakteryzować jego twórczość. Tekst podzielony jest na trzy części. Część pierwsza jest opisem kontekstu społecznego i kulturowego w którym artyście przyszło tworzyć. Jest to opis Rosji jako państwa, społeczeństwa i środowiska artystycznego na przełomie wieków XIX i XX. Część druga zawiera rys biograficzny kompozytora, którego choroba, nieszczęśliwe życie i w konsekwencji przedwczesna śmierć miały fundamentalny wpływ na pozostawioną twórczość. Część trzecia stanowi próbę klasyfikacji i charakteryzacji twórczości Stanczinskiego w oparciu o dostępne materiały oraz własne przeprowadzone badania.
Gitarystyka w dorobku naukowym Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk
Przedmiotem pracy jest analiza wszystkich publikacji, jakie ukazały się w czasopiśmie muzykologicznym „Muzyka”, wydawanym od kwietnia 1950 roku do dziś przez Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk (dawniej Państwowy Instytut Sztuki). Celem pracy było odnalezienie wzmianek dotyczących gitary klasycznej oraz omówienie kontekstów, w jakich się one pojawiły.
Zarys repertuaru pieśni tworzonych od awangardy do współczesności przez kompozytorów słowackich na podstawie poezji obcojęzycznej
Niniejszy artykuł jest kontynuacją poprzedniego tekstu (zob. M. Žiarna, An Outline of the Repertoire of Songs Created From Romanticism to Modernism by Slovak Composers Based on Foreign Language Poetry, “Edukacja Muzyczna” 2023, t. 18, s. 173–190, http://dx.doi.org/10.16926/em.2023.18.01). Przedstawia słowacką awangardę muzyczną od jej początków do dziś, prezentując przegląd biogramów słowackich kompozytorów wraz z ich twórczością. Koncentruje się przede wszystkim na świeckiej pieśni z akompaniamentem fortepianu opartej na tekstach obcojęzycznych poetów niemieckich, austriackich, francuskich, angielskich, amerykańskich, izraelskich, chińskich, włoskich, polskich rosyjskich, szwedzkich, armeńskich i czeskich. Celem jest przedstawienie przeglądu wspomnianego repertuaru pieśni, a w konsekwencji zaprezentowanie perspektywy ewolucji wokalnej literatury obcojęzycznej w kontekście historii muzyki słowackiej, w tym analiza potencjału tych utworów pod kątem włączenia ich do repertuaru koncertowego śpiewaków wszystkich kategorii wokalnych. Ten artykuł jest finansowany ze środków Katolickiego Uniwersytetu w Rużomberku - Wydział Edukacji / Agencja Grantowa Wydziału Edukacji / nr 2 / b /2020.
od słowackiej awangardy muzycznej do współczesności