Topoi umuzycznione. Przegląd koncepcji toposu w muzyce

Słowa kluczowe: filozofia muzyki, historia muzyki, retoryka muzyczna, topos w muzyce, topos transkulturowy

Abstrakt

Treść artykułu ma ukazać różne ujęcia topoi w sztuce muzycznej. W tym celu zostaje przedstawiona historia pojęcia toposu. Ten termin z antycznej retoryki dość szybko stał się pojęciem używanym w szerszym kontekście kulturowym, dzięki czemu połączono go również z ars musica.W okresie średniowiecza dokonała się adaptacja starożytnych koncepcji oraz rozwinięcie ich w stronę ilustracyjności, w epokach nowożytnych nastąpiło zaś wzmocnienie roli afektów. W XX stuleciu wiele ujęć umuzycznionego topoi zaczęło funkcjonować równolegle. Współczesna myśl w omawianym zakresie dostarcza licznych propozycji oscylujących między muzykologią, literaturoznawstwem a filozofią. Można przypuszczać, że pojmowanie toposu w muzyce będzie sięw przyszłości wiązało z perspektywą transkulturową, która wydaje się odpowiednim paradygmatem badawczym wobec zachodzących w kulturze europejskiej procesów, takich jak globalizacjai orientalizacja.

Bibliografia

Arystoteles, Retoryka, przeł. H. Podbielski, Polskie Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 2014.
Borowiecka Renata, Twórczość religijna Pawła Łukaszewskiego. Muzyka jako wyraz zmysłu wiary artysty, Akademia Muzyczna w Krakowie, Kraków 2019.
Curtius Ernst Robert, Literatura europejska i łacińskie średniowiecze, tłum. A. Borowski, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas, Kraków 1997.
Eichstaedt Jarosław, Od toposu poetyckiego do toposu kultury, [w:] Toposy (w) filozofii. Filozofia i jej miejsce w doświadczeniu kulturowym, red. M. Woźniczka, M. Perek, Wydawnictwo im. Stanisława Podobińskiego Uniwersytetu Humanistyczno-Przyrodniczego im. Jana Długosza w Częstochowie, Częstochowa 2018, s. 39–52.
Górny Tomasz, Polifonia. Od muzyki do literatury, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas, Kraków 2017.
Hinz Edward, Nurt religijny w muzyce różnych epok, Wydawnictwo Bernardinum, Pelplin 2003.
Jabłoński Maciej, Muzyka jako znak. Wokół semiotyki muzyki Eero Tarastiego, Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Poznań 1999.
Jadacki Jacek, Topos – archetyp – mit: analiza semantyczna, [w:] Topos naro- dowy – w muzyce polskiej pierwszej połowy XIX wieku, red. W. Nowik, Akademia Muzyczna im. Fryderyka Chopina, Warszawa 2006.
Jasiński Tomasz, Polska barokowa retoryka muzyczna, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2006.
Karpowicz-Zbińkowska Antonina, Teologia muzyki w dialogach filozoficznych św. Augustyna, Wydawnictwo Nomos, Kraków 2013.
Karpowicz-Zbińkowska Antonina, Zwierciadło muzyki, Wydawnictwo Tyniec, Kraków 2016.
Lipka Krzysztof, Słyszalny krajobraz. Szkice o powiązaniach muzyki i literatury: od Abélarda do Rilkego, Wydawnictwo Nowy Świat, Warszawa 2004.
Lipka Krzysztof, Utopia urzeczywistniona. Metafizyczne podłoże treści dzieła muzycznego, Uniwersytet Muzyczny Fryderyka Chopina, Warszawa 2009.
Matusiak Błażej, Hildegarda z Bingen. Teologia muzyki, Wydawnictwo Homini, Kraków 2003.
Mazur Aneta, Epopea XIX wieku, czyli totalność powieściowego świata, [w:] Transcendencja realistów. Motywy metafizyczne w polskiej i niemieckiej prozie II połowy XIX wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2001.
Orman Edyta, Kategoria Stiftung von Zeit w Eggebrechtowskiej koncepcji muzyki, [w:] Kultura i sztuka w ujęciu filozoficznym, red. B.A. Nowak, K. Maciąg, Wydawnictwo Naukowe Tygiel, Lublin 2017, s. 7–41.
Paczkowski Szymon, Nauka o afektach w myśli muzycznej I połowy XVII wieku, Wydawnictwo Muzyczne Polihymnia, Lublin 1998.
Pociej Bohdan, Bycie w muzyce. Próba opisania twórczości Henryka Mikołaja Góreckiego, Akademia Muzyczna im. Karola Szymanowskiego, Katowice 2005.
Polony Leszek, Symbol i muzyka, Akademia Muzyczna w Krakowie, Kraków 2011.
Sawicki Bernard, W chorale jest wszystko, Wydawnictwo Tyniec, Kraków 2014. Sławecki Michał, Topos romano-frankoński. Aspekt wykonawczy na przykładzie wybranych utworów, wydruk komputerowy rozprawy doktorskiej pisanej pod kierunkiem K. Szymonika, Uniwersytet Muzyczny Fryderyka Chopina, Warszawa 2011.
Szulakowska-Kulawik Jolanta, Antyczne dokonania enologiczne jako źródło inspiracji europejskiej kultury muzycznej, wydruk komputerowy rozprawy doktorskiej pisanej pod kierunkiem Z. Macha, Uniwersytet Śląski, Katowice 2015.
Szymańska-Stułka Katarzyna, Topos w muzyce – topos narodowy. Miejsca wspólne, przestrzenie i idee, [w:] Topos narodowy w muzyce polskiej pierwszej połowy XIX wieku, red. W. Nowik, Akademia Muzyczna im. Fryderyka Chopina, Warszawa 2006, s. 85–101.
Tatarkiewicz Władysław, Dzieje sześciu pojęć, Państwowe Wydawnictwo Nau- kowe, Warszawa 1988.
Tatarkiewicz Władysław, Estetyka średniowiecza, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Wrocław 1962.
Tomaszewski Mieczysław, O muzyce polskiej w perspektywie intertekstualnej. Studia i szkice, Akademia Muzyczna w Krakowie, Kraków 2005.
Abramowska Janina, Topos i niektóre miejsca wspólne badań literackich, „Pa- miętnik Literacki” 1982, vol. 73, z. 1 (2), s. 3–4.
Akopian (Hakobian) Levon, Koncepcje teoretyczno-muzyczne jako czynnik prze- szkadzający w rozumieniu muzyki, „Teoria Muzyki” 2015, nr 7, s. 9–30. Bobilewicz-Bryś Grażyna, Aleksander Skriabin w myśli estetycznej i twórczości symbolistów rosyjskich, „Slavia Orientalis” 1993, nr 1, s. 29.
Gamrat Małgorzata, Od Kuhlaua do Dusapina, czyli muzyka, narracyjność i zna- czenie według Márty Grabócz (Márta Grabócz, Musique, narrativite, signification, préface de Charles Rosen, L’Harmattan, Paris 2009), „Res Facta Nova” 2013, nr 14 (23), s. 273–279.
Hejmej Andrzej, Muzyka w literaturze. Perspektywy współczesnych badań, „Teksty Drugie” 2000, nr 4 (63), s. 28–36.
Sławecki Michał, Topos romano-frankoński na przykładzie „Missa Claromontana” (2005) na chór, organy i kotły Mariana Sawy, „Pro Musica Sacra” 2017, nr 15, s. 185–196.
Polony Leszek, Muzyka jako projekcja świata. Symbol w polu pojęć pokrewnych w myśleniu muzykologicznym, „Estetyka i Krytyka” 2011, nr 1 (20), s. 137–150.
Tomaszewski Mieczysław, Odczytywanie dzieła muzycznego. Od kategorii elementarnych do fundamentalnych i transcendentnych, „Teoria Muzyki” 2012, nr 1, s. 9–50.
Tomaszewski Mieczysław, W zadziwieniu i zadumie nad „pokoleniem 33”, „Teoria muzyki” 2013, nr 3, s. 9–31.
Opublikowane
2020-04-03